محمدجواد حق شناس در یادداشتی در اعتماد نوشت: در نگاه نخست، شاید چنین به نظر برسد که جی.دی. ونس، معاون رییس جمهور ایالات متحده و سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران از دو جهان کاملا متفاوت سخن می گویند و طبیعی است که روایت هایی متعارض از تحولات اخیر ارایه کنند، اما اگر از سطح مواضع سیاسی عبور کنیم و به لایه راهبردی سخنان آنان بنگریم، به واقعیتی مشترک می رسیم؛ واقعیتی که فهم آن برای آینده ایران، بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافته.

هر دو، هر چند از زاویه منافع ملی کشور خود، بر یک نکته تاکید می کنند: امنیت پایدار نه تنها با قدرت نظامی به دست می آید و نه تنها با مذاکره، بلکه محصول پیوند قدرت دفاعی، دیپلماسی، انسجام داخلی و مدیریت صحیح تصمیم سازی است. ونس، در واکنش به مخالفت برخی اعضای کابینه اسراییل با تفاهم اخیر، با صراحت می گوید که اسراییل نمی تواند صرفا با کشتن، همه مسائل امنیتی خود را حل کند. او حتی پا را فراتر می گذارد و با انتقاد از جریان های مخالف تفاهم، از پول پاشی و فعالیت لابی هایی سخن می گوید که می کوشند مسیر توافق را تخریب کنند؛ هشداری که نشان می دهد در جهان امروز، نبردها تنها در میدان جنگ رخ نمی دهند، بلکه در رسانه ها، اندیشکده ها، لابی ها و افکار عمومی نیز جریان دارند.

در سوی دیگر، عباس عراقچی نیز در گفت وگوی اخیر خود، در کنار روایت روند مذاکرات، به نکته ای پرداخت که شاید مهم ترین بخش سخنان او بود؛ نفوذ در تصمیم سازی، اثرگذاری بر فضای روانی و هدایت محاسبات. این تعبیر، مفهوم نفوذ را از معنای سنتی آن فراتر می برد. نفوذ، دیگر صرفا به معنای دسترسی به اسناد محرمانه یا حضور یک جاسوس در ساختار اداری نیست، بلکه می تواند به معنای تاثیرگذاری بر ادراک، محاسبات و فرآیند تصمیم گیری یک کشور باشد. در ادبیات جدید امنیتی، این همان چیزی است که از آن با عنوان جنگ شناختی یا مدیریت ادراک یاد می شود. قدرت های بزرگ امروز، تنها برای دستیابی به اطلاعات رقابت نمی کنند؛ آنان می کوشند فضای روانی، رسانه ای و تبلیغاتی را چنان سامان دهند که تصمیم گیران کشور رقیب، آگاهانه یا ناآگاهانه، در مسیری حرکت کنند که درنهایت منافع آنان را تامین کند.

اگر چنین شود، حتی بدون سرقت یک سند محرمانه، مهم ترین هدف عملیات نفوذ محقق شده است. از همین منظر، سخنان ونس و عراقچی، اگرچه از دو جبهه متفاوت بیان شده اند، اما در یک نقطه به هم می رسند: نبرد اصلی، تنها بر سر سلاح و میدان نیست؛ بر سر ذهن ها، محاسبات و تصمیم ها نیز هست. همزمان، موضع اخیر رییس جمهور درباره ضرورت پرهیز از القای شکاف میان دولت و نیروهای مسلح نیز در همین چارچوب قابل فهم است. تاکید مسعود پزشکیان بر اینکه ایجاد دوگانگی میان دولت و نیروهای مسلح، تکرار همان روایتی است که دشمنان ایران دنبال می کنند، صرفا یک موضع سیاسی نبود؛ بلکه یادآوری یک اصل بنیادین در امنیت ملی بود: قدرت ملی، تجزیه پذیر نیست. تجربه جنگ اخیر نیز همین واقعیت را نشان داد. آنچه ایران را از یکی از دشوارترین مقاطع عبور داد، نه صرفا توان نظامی بود و نه صرفا دیپلماسی؛ بلکه هم افزایی مردم، نیروهای مسلح، دولت، دستگاه دیپلماسی و دیگر نهادهای مسوول بود. هرجا این اضلاع در کنار یکدیگر قرار گرفتند، قدرت ملی افزایش یافت و هرجا زمینه دوقطبی سازی و شکاف فراهم شد، فرصت برای رقیب ایجاد گردید.

از این منظر، شاید مهم ترین درس این روزها آن باشد که امنیت ملی، تنها با حفاظت از مرزها و تاسیسات راهبردی تامین نمی شود؛ بلکه به همان اندازه، نیازمند صیانت از فرآیند تصمیم سازی، حفظ استقلال محاسبات، ارتقای کیفیت گفت وگوی کارشناسی و مصون نگه داشتن افکار عمومی در برابر جنگ شناختی و عملیات روانی است.

اگر جمهوری سوم را افق پیش روی حکمرانی ایران بدانیم، یکی از ارکان آن باید ارتقای کیفیت تصمیم سازی ملی باشد؛ تصمیم هایی که بر پایه عقلانیت، منافع ملی، بررسی کارشناسانه و انسجام درونی شکل می گیرند، نه بر اثر هیجان، عملیات روانی یا دوقطبی سازی های فرساینده. جمهوری سوم، جمهوری هم افزایی است؛ نه دوگانه سازی. در این جمهوری، میدان و دیپلماسی، دولت و نیروهای مسلح، امنیت و توسعه و حتی قدرت سخت و قدرت نرم، نه در برابر یکدیگر، بلکه در کنار یکدیگر و در خدمت ایران تعریف می شوند.

در این پیچ تاریخی، دفاع از انسجام ملی و حمایت از رویکردی که گفت وگو، عقلانیت، هم افزایی نهادها و تقدم منافع ملی را محور قرار می دهد، دفاع از یک دولت یا یک جریان سیاسی نیست؛ دفاع از آینده ایران است. شاید این، یکی از مهم ترین آموزه های گفتمان جمهوری سوم باشد؛ گفتمانی که می خواهد به جای فرسایش سرمایه های ملی، آنها را در خدمت ساختن ایرانی توانمندتر، باثبات تر و امیدوارتر به آینده به کار گیرد.