تنش های نظامی میان ایران و ایالات متحده بار دیگر به اوج خود رسیده و تبادل آتش در تنگه هرمز و سراسر منطقه شدت گرفته است. در همین فضا، دونالد ترامپ بار دیگر با تهدید مستقیم یک سایت زیرزمینی و عمیق، توجه محافل رسانه ای و اطلاعاتی جهان را به نقطه ای در کویر مرکزی ایران جلب کرده است: کوه کلنگ گزلا.

دونالد ترامپ، رییس جمهور آمریکا، روز گذشته در مصاحبه ای تهدیدآمیز اعلام کرد که واشنگتن این سایت را به شدت زیر نظر دارد و اگرچه در حال حاضر فعالیت آشکاری در آن دیده نمی شود، اما ایالات متحده احتمالاً به زودی ضربه سختی را به دهانه ورودی این مجتمع مستحکم وارد خواهد کرد.

اما کوه کلنگ چیست، در کجا واقع شده و چرا به یکی از حساس ترین نقاط در شطرنج هسته ای ایران و غرب تبدیل شده است؟ در این گزارش تحلیلی، ابعاد فنی، جغرافیایی، پیشینه تاریخی و سناریوهای پیرامون این تاسیسات زیرزمینی را بررسی می کنیم.

کوه کلنگ گزلا (در رسانه های غربی به Pickaxe Mountain ترجمه می شود) بخشی از ارتفاعات کوهستانی استان اصفهان است. این تاسیسات ادعایی هسته ای در فاصله بسیار کمی (حدود یک و نیم کیلومتر از تاسیسات غنی سازی نطنز) واقع شده است.

آنچه کوه کلنگ را از سایر تاسیسات هسته ای ایران متمایز می کند، ساختار زمین شناختی و عمق زیاد آن در دل کوه است است. بر اساس تخمین کارشناسان تسلیحاتی، تالارهای زیرزمینی این مجتمع در عمقی بین 80 تا 100 متر و در برخی نقاط تا 600 متر در دل سنگ های سخت گرانیتی حفر شده اند.

این عمق زیاد، کوه کلنگ را حتی عمیق تر از تاسیسات معروف غنی سازی فردو در استان قم می سازد. بسیاری از کارشناسان نظامی تردید دارند که حتی قوی ترین بمب های سنگرشکن ارتش ایالات متحده (MOP) نیز بتوانند به فضاهای اصلی این سایت در چنین عمقی آسیب جدی وارد کنند. به همین دلیل، از این مرکز به عنوان دژ تسخیرناپذیر ایران در برابر حملات هوایی یاد می شود.

پیشینه تاریخی؛ از خرابکاری نطنز تا انتقال به دل کوه

ریشه ساخت تاسیسات کوه کلنگ به سال 1399 (2020 میلادی) بازمی گردد. پس از وقوع یک عملیات خرابکارانه بزرگ که سالن مدرن و رو زمینی مونتاژ سانتریفیوژهای پیشرفته ایران را در سایت نطنز نابود کرد، تهران تصمیم گرفت این بخش حساس را به مکانی کاملاً امن و رسوخ ناپذیر منتقل کند.

علی اکبر صالحی، رییس وقت سازمان انرژی اتمی ایران، در فروردین 1400 و پس از دومین خرابکاری در نطنز، بدون نام بردن مستقیم از کوه کلنگ، این راهبرد را تایید کرد و به خبرنگاران گفت که ایران در واکنش به این اقدام خرابکارانه، در حال ساخت سالن های متعدد و پیشرفته در دل کوه است تا زنجیره تولید سانتریفیوژهای پیشرفته متوقف نشود.

اگرچه ساخت تونل های اولیه این منطقه از سال 2007 آغاز شده بود، اما پروژه تبدیل کوه کلنگ به یک دژ صنعتی-هسته ای به طور جدی از سال 2020 کلید خورد تا پوششی امن برای دارایی های استراتژیک ایران ایجاد کند.

خردادماه 1404، درست چند روز پیش از آغاز جنگ 12 روزه (که طی آن آمریکا و اسراییل حملات سنگینی را علیه زیرساخت های هسته ای ایران انجام دادند) تهران اعلام کرد که به زودی از تاسیسات سوم غنی سازی خود رونمایی خواهد کرد. با شروع درگیری ها، گمانه زنی ها درباره محل این سایت افزایش یافت.

پس از فروکش کردن شعله های جنگ، دو روایت متفاوت مطرح شد:

سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، تایید کرد که تاسیسات سوم ایران نیز در حملات آسیب دیده است. او توضیح داد که این مرکز در نزدیکی اصفهان واقع شده و در زمان حمله هنوز فعال نبوده است.

دیوید آلبرایت، کارشناس ارشد هسته ای و مدیر موسسه علوم و امنیت بین الملل معتقدند که کوه کلنگ در طول عملیات نظامی آسیب ندید؛ زیرا ارزیابی های اطلاعاتی نشان می داد هنوز فعالیت هسته ای مؤثری در آن آغاز نشده است. با این حال این کارشناس ادعا می کند تصاویر ماهواره ای بعدی نشان داد که ایران بلافاصله پس از جنگ، روند ساخت وساز و مقاوم سازی را در این سایت به شدت سرعت بخشیده است.

گزارش های مستند اندیشکده های غربی مانند مرکز مطالعات راهبردی و بین المللی (CSIS) و موسسه علوم و امنیت بین الملل (ISIS)، در بین دو جنگ 12 روزه و 40 روزه و همچنین طی جنگ اخیر، سه تغییر استراتژیک عمده را در کوه کلنگ شناسایی کرده اند که نشان دهنده ادعای تداوم سرسختانه کار در زیرزمین است:

ایجاد حریم امنیتی دوگانه: ایران دیواری بتنی به طول تقریبی 1200 متر در ضلع غربی سایت احداث کرده و کل محیط کوهستان را محصور ساخته است. در پشت این دیوار، فنس کشی ثانویه ای در حال انجام است تا یک منطقه نظارت الکترونیکی ایجاد شود و نفوذ فیزیکی به سایت را بسیار دشوار کند.

مقاوم سازی و استتار دهانه های تونل: این سایت دارای چندین دهانه تونل در بخش های شرقی، غربی و جنوبی است. بررسی ها نشان می دهد ایران قاب بتنی یکی از ورودی های شرقی را با تلی از سنگ و شن پوشانده است. کارشناسان معتقدند این اقدام برای سخت تر کردن فروریختن ورودی ها در صورت بمباران هوایی انجام شده است.

افزایش حجم خاک برداری: حضور مستمر کامیون های کمپرسی و ماشین آلات سنگین عمرانی در کنار تل های بزرگ خاک تخلیه شده، ثابت می کند که عملیات حفاری در زیرزمین همچنان فعال است.

تصویر ماهواره ای از خرابکاری در سالن مونتاژ سانتریفیوژ تاسیسات غنی سازی نطنز

تحلیلگران سه سناریوی اصلی را برای کاربری نهایی این سایت فوق امنیتی مطرح می کنند:

اولین فرضیه، استفاده از این سایت به عنوان کارخانه مونتاژ سانتریفیوژ است؛ هدفی که از همان سال 2020 برای جایگزینی سالن تخریب شده نطنز دنبال می شد تا قطعات حساس دور از دسترس حملات هوایی تولید شوند.

فرضیه دوم، انتقال بخش فعالیت های مرتبط با فلز اورانیوم است. با توجه به آسیب دیدن بخش های صنعتی روی زمینی در اصفهان طی درگیری های سال گذشته، انتقال فعالیت های متالورژی اورانیوم به عمق زمین می تواند پایداری این چرخه را تضمین کند.

فرضیه سوم، احتمال تجهیز این سایت به عنوان یک تاسیسات مخفی غنی سازی اورانیوم است که بیشترین نگرانی را برای غرب ایجاد کرده است. برخی کارشناسان معتقدند ایران ممکن است با بهره گیری از عمق پناهگاهی این کوه، به دنبال نصب آبشارهای سانتریفیوژ برای غنی سازی نهایی ذخایر خود باشد تا آن ها را از هرگونه گزند نظامی مصون نگه دارد.

اگرچه ایران و آژانس در توافق قاهره (شهریور 1404) بنا داشتند دسترسی های جدیدی ایجاد کنند، اما پس از فعال شدن مکانیسم ماشه از سوی کشورهای اروپایی و بازگشت قطعنامه های تحریمی، تهران این توافق را ملغی اعلام کرد.

در حال حاضر، همکاری های ایران با آژانس صرفاً در چارچوب نظارت بر تاسیسات فعال نظیر راکتور تحقیقاتی تهران ادامه دارد و طبق مصوبات قانونی، دسترسی به سایت های در حال ساخت یا آسیب دیده از جنگ نظیر کوه کلنگ تا زمان عادی شدن شرایط و رفع تهدیدها، ممکن نخواهد بود. این انسداد نظارتی، ابهامات پیرامون دژ گرانیتی زاگرس را بیش از پیش تقویت کرده است.