قادر باستانی در یادداشتی در روزنامه شرق نوشت: گفت وگوی چند روز پیش جواد موگویی، مستندساز، با عباس عراقچی بیش از هر چیز با یک پرسش و یک پاسخ در ذهن ها ماند.

موگویی پرسید که آتش بس را چرا زود پذیرفتیم؟ اگر دیرتر اعلام می شد، وضعیت بهتر نبود؟ عراقچی پاسخ داد: اگر 10 روز زودتر آتش بس را پذیرفته بودیم، امروز لاریجانی، خرازی، خطیب، عسلویه و فولاد مبارکه را داشتیم .

تصمیم گیری در میانه جنگ، بی تردید دشوارترین مسئولیت نظام حکمرانی است، اما دشوارتر از آن، حفظ حساسیت جامعه نسبت به خود جنگ است. این روزها بسیاری از مردم احساس می کنند جنگ، آرام آرام در حال عادی شدن است.

یک هفته است که جنوب کشور زیر آتش دشمن قرار دارد، اما زندگی روزمره چنان ادامه یافته که گویی جنگ، دیگر یک وضعیت اضطراری نیست و بخشی از واقعیت معمول زندگی شده است. ترس آنجاست که روزی خبر حمله به یک پالایشگاه، ترور یک مقام، انفجار یک مرکز صنعتی یا هدف قرارگرفتن زیرساخت های کشور، دیگر کسی را شوکه نکند.

لابد ترامپ و تیم او به این نتیجه رسیده اند که جنگ فراگیر، نه برای آمریکا کم هزینه است و نه تضمینی برای پیروزی دارد. راهبرد مؤثرتر، همان چیزی است که اسراییل تجربه کرده و آن مرگ با هزار ضربه خنجر است؛ مجموعه ای از فشارهای اقتصادی، عملیات محدود، ترور، خرابکاری، جنگ شناختی و حملات پراکنده به زیرساخت ها.

هدف این راهبرد، عادی سازی جنگ است. جامعه باید به صدای انفجار، خبر ترور، حمله به تأسیسات و اختلال های پی درپی عادت کند و جنگ از یک وضعیت استثنایی، به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شود.

وقتی آتش سنگین دشمن بر جنوب کشور، در خبرهای صداوسیما با واژه خنثای پرتابه توصیف می شود، گویی واقعیت جنگ از شدت و تلخی خود تهی شده است. موشک، بمب و بمباران، هرکدام معنای روشنی دارند، اما پرتابه واژه ای است که فاصله ای میان مخاطب و واقعیت می اندازد. خطر اینجاست که اگر زبان، جنگ را کوچک کند، ذهن جامعه نیز به تدریج آن را عادی خواهد دید.

به نظر می رسد هدف دشمن، بازتعریف منطقه خاکستری و آزمودن آستانه تحمل ایران است. راهبرد آن است که جامعه، زندگی در سایه حملات محدود را به تدریج امری عادی تلقی کند.

خطر بزرگ آنجاست که ما نیز ناخواسته به این وضعیت خو بگیریم. هنوز بسیاری می پرسند آیا جنگ می شود؟ در حالی که واقعیت این است که جنگ، مدت هاست شروع شده است. ما درگیر نوعی جنگ اقساطی شده ایم که هر روز با خرابکاری، حمله به زیرساخت ها، فشار اقتصادی یا آتش دشمن در نقطه ای از ایران، قسط تازه ای از هزینه را بر کشورمان تحمیل می کند. چون این هزینه ها یکباره نیست، حساسیت عمومی نیز به تدریج کاهش می یابد.

در چنین شرایطی، مسئولیت نخبگان سیاسی، رسانه ای و دانشگاهی، جلوگیری از عادی سازی جنگ است. البته نه با تولید هراس، بلکه با زنده نگه داشتن حساسیت ملی نسبت به هزینه های آن. جامعه ای که به جنگ عادت کند، دیر یا زود به فرسایش خود نیز عادت خواهد کرد.

از همین منظر، باید تحولات دیپلماتیک را نیز واقع بینانه دید. تفاهم نامه ای که میان ایران و آمریکا شکل گرفت، روی کاغذ آن قدر امتیاز برای ایران داشت که اجرای کامل آن از سوی ترامپ از همان ابتدا محل تردید بود.

انتظار می رفت اگر این تفاهم به بن بست برسد، در مراحل بعدی و بر سر پرونده های پیچیده تر مانند برنامه هسته ای یا رفع تحریم ها باشد، اما انگار ایران ترجیح داد این آزمون را به همان گام های نخست منتقل کند و اراده واقعی واشینگتن را زودتر محک بزند که اگر آمریکا حتی در اجرای ساده ترین تعهدات اولیه خود، مانند موضوع تنگه هرمز، نتواند یا نخواهد به توافق پایبند بماند، چگونه می توان انتظار داشت در مسائل پیچیده تر و پُرهزینه تر به تعهدات خود وفادار بماند؟

اما هم زمان نباید از یک واقعیت مهم غافل شد. تفاهم نامه، خیلی زود از چارچوب سیاست خارجی خارج شد و به موضوعی برای رقابت های سیاست داخلی در هر دو کشور تبدیل شد. در ایران، موج مخالفت ها، کشیده شدن اختلاف نظرها به خیابان و سپس فضای احساسی، هزینه دفاع از تفاهم امضاشده را به طور چشمگیری افزایش داد.

در چنین فضایی، بسیاری از کسانی که تا پیش از آن از توافق حمایت می کردند، ترجیح دادند سکوت کنند. نتیجه آن شد که تفاهم نامه، پیش از آنکه فرصت آزمون و اجرا پیدا کند، پشتوانه سیاسی و اجتماعی خود را تا حد زیادی از دست داد و به توافقی بی مدافع و یتیم تبدیل شد.

همین وضعیت، دو طرف را وارد همان چیزی کرد که نظریه پردازان روابط بین الملل از آن با عنوان معمای امنیت و بازی بُزدل یاد می کنند؛ جایی که هیچ کدام جنگ را نمی خواهند، اما هر دو برای حفظ اعتبار خود، ناخواسته به سمت جنگ رانده می شوند.

بنابراین یکی از مهم ترین چالش های امروز، نحوه تنظیم اولویت های امنیتی است. گاهی در فضای تصمیم گیری، حفظ اعتبار و بازدارندگی، چنان پُررنگ می شود که امنیت مردم، پایداری اقتصاد و تاب آوری جامعه به حاشیه می رود. حال آنکه این دو در برابر یکدیگر نیستند؛ برعکس، جامعه ای که جان، معیشت، امید و سرمایه اجتماعی خود را حفظ کند، از پشتوانه ای محکم تر برای صیانت از هویت و اقتدار ملی برخوردار خواهد بود.

شاید امروز بیش از هر زمان دیگری، زمان بازتنظیم این اولویت ها باشد. همان منطقی که در جمله مشهور امام خمینی نیز می توان سراغ گرفت: حفظ نظام از اوجب واجبات است . و حفظ نظام، تنها با قدرت نظامی محقق نمی شود و به همان اندازه به حفظ جامعه، اقتصاد، اعتماد عمومی و انسجام ملی وابسته است. اعتماد، در روابط بین الملل کالایی کمیاب است، اما بدون حداقلی از اعتماد، هیچ توافقی پایدار نمی ماند.

اگر آمریکا در مقطعی بخشی از تعهدات اولیه خود را آغاز کرده بود، شاید لازم بود با نهادسازی، پایبندی متقابل و تصمیم گیری هوشمندانه، هزینه خروج از توافق برای واشینگتن را افزایش می دادیم. تجربه نشان داده است توافقی که به سازو کارهای حقوقی، اقتصادی و سیاسی گره بخورد، کمتر قربانی تغییر می شود.

دیپلماسی موفق، تنها به امضای توافق ختم نمی شود؛ هنر آن است که راه بازگشت از توافق را برای طرف مقابل پُرهزینه کند. اما پیش از همه ملاحظات دیپلماتیک، یک مسئولیت ملی بر دوش ماست که اجازه ندهیم جنگ عادی شود.

راهبرد دشمن، فراتر از حمله نظامی، فرسایش تدریجی زیرساخت ها، اقتصاد، امید و سرمایه اجتماعی است؛ پروژه ای برای کلنگی سازی ایران و قورباغه پز کردن سیستم که با ضربه های کوچک اما پیوسته، جامعه را به ناامنی عادت می دهد.