دبیر شورای عالی امنیت ملی در تشریح روند مذاکرات ایران و آمریکا، از سه دور تبادل پیام، پاسخ‌های واشنگتن و جزییات پیشنهاد ایران درباره تنگه هرمز و موضع هسته‌ای پرده برداشت.

به گزارش خبرنگار سیاسی فارس، آنچه سرلشکر محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، شنبه‌شب(9 آبان) در گفت‌وگوی ویژه خبری از روند دیپلماسی اخیر ایران و آمریکا روایت کرد، تصویری از یک مسیر چندمرحله‌ای را نشان می‌دهد.

بر اساس توضیحات سرلشکر رضایی، تحرکات اخیر بیش از یک ماه قبل و با درخواست‌های مکرر آمریکا برای ورود به مذاکره آغاز شده است؛ درخواست‌هایی که با پاسخ مشروط ایران مواجه شد و پس از چند دور تبادل پیام و پیشنهاد از طریق واسطه‌های منطقه‌ای، اکنون به مرحله بررسی پاسخ‌های جدید طرف آمریکایی رسیده است.

آغاز مسیر؛ آمریکا درخواست مذاکره داد

طبق روایت دبیر شورای عالی امنیت ملی، نقطه آغاز تحولات اخیر، درخواست‌های مکرر آمریکا برای مذاکره با ایران بوده است؛ با این حال، پاسخ تهران به این درخواست‌ها پذیرش بی‌قیدوشرط مذاکره نبود.

ایران به طرف آمریکایی اعلام کرد که پیش از ورود به هرگونه گفت‌وگو، باید شروط و مطالبات تهران مشخص شده و مورد پذیرش قرار گیرد. به بیان دیگر، جمهوری اسلامی ایران اجازه نداد طرف آمریکایی با طرح موضوع مذاکره، دستورکار مورد نظر خود را بر روند تحولات تحمیل کند.

در این مرحله، پاکستان و قطر به‌عنوان واسطه، درخواست آمریکا برای دریافت شروط ایران را منتقل کردند. عراق نیز تلاش‌هایی را برای ایفای نقش میانجی آغاز کرد که به نتیجه نرسید.

در نهایت، ایران فهرستی شامل هفت شرط را به طرف آمریکایی ارائه کرد تا مشخص شود واشنگتن تا چه اندازه آمادگی پذیرش مطالبات تهران را دارد.

پاسخ نخست آمریکا؛ تلاش واشنگتن برای تحمیل دستورکار خود

پس از دریافت شروط هفت‌گانه ایران، آمریکا پاسخ اولیه خود را از طریق مسیرهای ارتباطی موجود ارسال کرد؛ پاسخی که با ملاحظات جدی تهران مواجه شد.

به گفته سرلشکر رضایی، بررسی پاسخ نخست نشان داد که آمریکایی‌ها از یک‌سو تلاش کرده‌اند برخی شروط ایران را تعدیل کنند و از سوی دیگر، موضوعاتی را که قرار بود در مراحل بعدی مورد بحث قرار گیرد، از همان ابتدا وارد دستورکار کنند.

این رویکرد با چارچوب مورد نظر جمهوری اسلامی ایران مغایرت داشت؛ چراکه تهران تأکید کرده بود ابتدا باید مطالبات اولیه‌اش تعیین تکلیف شود و پس از آن، درباره موضوعات دیگر تصمیم‌گیری خواهد شد.

در واقع، اختلاف بر سر پاسخ نخست صرفاً یک اختلاف محتوایی نبود، بلکه به تلاش آمریکا برای تغییر ترتیب و چارچوب مورد نظر ایران نیز بازمی‌گشت.

ایران به همین دلیل پاسخ واشنگتن را نپذیرفت و نارضایتی خود را از مفاد آن به طرف مقابل اعلام کرد.

پیشنهاد دوم آمریکا هم نتوانست ملاحظات تهران را برطرف کند

رد پاسخ نخست به معنای پایان تبادل پیام‌ها نبود. پس از آن، تحرکات میانجی‌گرانه پاکستان و قطر ادامه پیدا کرد.

در همین چارچوب، عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، به تهران سفر کرد و طرف قطری نیز برای انتقال پیشنهاد جدید آمریکا به ایران آمد.

حاصل این رایزنی‌ها، ارائه پیشنهاد دوم واشنگتن بود؛ پیشنهادی که به گفته سرلشکر رضایی نسبت به پاسخ قبلی تغییراتی داشت و بهتر شده بود، اما همچنان نتوانست تمامی ملاحظات جمهوری اسلامی ایران را تأمین کند.

در این مرحله، تهران موضوع مهم دیگری را نیز به‌صراحت مطرح کرد: بی‌اعتمادی به رفتار و تعهدات آمریکا.

جمهوری اسلامی ایران با انتقال این نگرانی از طریق عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، تأکید کرد که تجربه رفتارهای گذشته واشنگتن اجازه نمی‌دهد صرفاً با ارائه چند پیشنهاد، نسبت به پایبندی آمریکا به هرگونه توافق احتمالی خوش‌بین بود.

نگرانی اصلی تهران این بود که آمریکا پس از ورود به یک روند دیپلماتیک و سپری شدن بخشی از زمان، بار دیگر با تغییر محاسبات خود به اقدام نظامی روی بیاورد.

پاسخ سوم آمریکا؛ نشانه‌هایی از عقب‌نشینی واشنگتن، اما هنوز خبری از توافق نیست

پس از انتقال ملاحظات ایران، پاسخ سوم آمریکا دریافت شد؛ پاسخی که به گفته دبیر شورای عالی امنیت ملی، نسبت به دو پاسخ قبلی شفاف‌تر و بهتر بود.

نکته قابل توجه در این مرحله، مشاهده نشانه‌هایی از آمادگی آمریکا برای پذیرش شروط هفت‌گانه ایران بود؛ موضوعی که می‌تواند نشان‌دهنده تأثیرگذاری مواضع و پافشاری تهران بر مطالبات خود باشد.

با این حال، این تغییر در پاسخ‌های آمریکا به معنای نهایی شدن توافق یا پذیرش قطعی همه شروط ایران نیست.

تهران همچنان نسبت به برخی مفاد و جزییات ابهاماتی داشت و این ملاحظات را از طریق وزیر امور خارجه به طرف مقابل منتقل کرد.

تنگه هرمز؛ مهم‌ترین محور اجرایی شروط ایران

یکی از مهم‌ترین بخش‌های اظهارات دبیر شورای عالی امنیت ملی، مربوط به موضوع تنگه هرمز و تفاوت چارچوب جدید ایران با آن چیزی است که پیش‌تر در تفاهم اسلام‌آباد مطرح شده بود.

در تفاهم اسلام‌آباد از عبارت‌هایی مانند «ترتیبات ایرانی» و رعایت حقوق بین‌الملل استفاده شده بود؛ عبارت‌هایی که از نگاه سرلشکر رضایی می‌توانست زمینه برداشت‌ها و تفسیرهای متفاوت را فراهم کند.

اما در چارچوب جدید پیشنهادی ایران، موضوع ایجاد یک کریدور مشترک میان ایران و عمان مطرح شده است؛ کریدوری که در محدوده آب‌های مشترک دو کشور قرار می‌گیرد.

بر اساس توضیحات سرلشکر رضایی، قرار است این سازوکار با تصویب ایران و عمان در سازمان‌های بین‌المللی به ثبت برسد و مدیریت آبراه نیز در چارچوب پیشنهادی مورد نظر تهران انجام شود.

موضوع دریافت وجوه عبور از این مسیر نیز از دیگر محورهای مهم این پیشنهاد است. به گفته دبیر شورای عالی امنیت ملی، در سازوکار جدید تلاش شده است ترتیبی در نظر گرفته شود که در صورت توافق، وجوه مربوط به عبور به‌صورت نقدی دریافت شود و برخلاف گذشته، دریافت آن به شکل نسیه نباشد.

پرونده هسته‌ای؛ حقوق ایران قابل معامله نیست

در روایت سرلشکر رضایی، موضوع هسته‌ای در زمره محورهایی قرار دارد که در مراحل بعدی و در صورت ورود به گفت‌وگوهای مربوطه بررسی خواهد شد.

وی تأکید کرده است که اگر قرار باشد در آینده درباره پرونده هسته‌ای گفت‌وگویی صورت بگیرد، جمهوری اسلامی ایران ابتدا حقوق خود را در چارچوب معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) مطرح خواهد کرد.