سهند ایرانمهر در یادداشتی با عنوان جامعه موازی و چهره های ناشناخته در کانال تلگرامی خود نوشت: شخصاً تا پیش از این، نام نیما تکیدو را نشنیده بودم؛ هرچند او بیش از یک میلیون دنبال کننده در اینستاگرام و رقمی نزدیک به همین میزان در یوتیوب دارد. اما طول نکشید که دریافتم او اصولاً در میان افراد بزرگسال شناخته شده نیست.

حالا خبر رویدادی که با هجوم 15 هزار نفر از کنترل خارج شده تعجب بسیاری برانگیخته شده است.

البته این تعبیر که کسی او را نمی شناسد ، شاید ناشی از نوعی قضاوت خودبرترپندارانه باشد؛ این باور غلط که نسل بزرگسال تنها زمانی کسی را به رسمیت می شناسد که یا هم نسل خودش باشد یا دغدغه هایش با دغدغه های آنان همسو گردد. معمولا واکنش کلیشه ای ما به چنین خبرهایی، بی هیچ تقلای ذهنی، در همین یک جمله خلاصه می شود: دیگر نسل جدید است؛ کاری نمی شود کرد!

حال آنکه این ماجرا را نمی توان با یک جمله ساده و تحقیرآمیز از سر گذراند که نسل جدید سطحی شده است . آنچه رخ داده، نشانه ای روشن و بی تعارف از یک دگرگونی آرام اما عمیق در ساختار مرجعیت اجتماعی است؛ تغییری که اگر نادیده گرفته شود، فهم ما از جامعه امروز بسیار ناقص و بی ارزش خواهد بود.

وقتی یک بلاگر با یک ونیم میلیون دنبال کننده می تواند تنها با یک فراخوان، پانزده هزار نوجوان را به نقطه ای مشخص بکشاند، در حالی که بسیاری از بزرگسالان حتی نام او را نشنیده اند، این اتفاق حامل چند پیام مهم است.

اولین پیام این ماجرا، شکاف نسلی در مرجعیت است به این معنا که مرجعیت دیگر از رسانه ملی، نهادهای رسمی، دانشگاه یا حتی چهره های شناخته شده ی اجتماعی، سیاسی یا هنری دیروز نمی آید. نوجوان امروز در زیست جهان دیجیتال زندگی می کند؛ جایی که الگوریتم اینستاگرام و تیک تاک و یوتیوب برایش مرجع می سازند. ممکن است فردی برای والدین کاملا ناشناخته باشد، اما در جهان نوجوانان قدرت بسیج اجتماعی داشته باشد؛ قدرتی که نسل های دیگر حتی از وجودش خبر ندارند چون اصولا دغدغه هایش هم سنگ دغدغه آنان نیست.

کافی است به صفحه نیما تکیدو در اینستاگرام بروید و زاویه دید او از منظر یک نوجوان و چالش هایش با والدین یا نظام اجتماعی و فرهنگی پیرامونش را ببینید تا متوجه نزدیکی ذهنی و روحی نوجوانان با او شوید. (در محتواهای او رگه پررنگی از رویکرد سیاسی معناداری وجود ندارد).

پیام دوم این رویداد، پیدایش جوامع موازی است. جامعه ایران دیگر یک فضای عمومی مشترک ندارد. هر نسل در شبکه ای جداگانه زندگی می کند. میلیون ها نوجوان در جهانی فرهنگی رفت وآمد می کنند که نسل های دیگر تقریباً به آن راهی ندارند و به همین علت است که بسیاری از بزرگسالان با حیرت می پرسند: این آدم اصلا کیست؟

پیام سوم این ماجرا، کمبود فضاهای هویت ساز برای نوجوانان است. در جامعه ایران که امکان مشارکت اجتماعی، تفریح سازمان یافته و تجربه جمعی برای نوجوان محدود و مشمول اما و اگر است، یک گردهمایی ساده حول یک اینفلوئنسر، به فرصتی برای دیده شدن، احساس تعلق و تجربه هیجان جمعی تبدیل می شود. بسیاری از نوجوانان شاید بیش از آنکه برای دیدن بلاگر آمده باشند، برای حضور در یک رویداد اجتماعی آمده اند؛ برای اینکه لحظه ای از انزوای روزمره بیرون بیایند و در جمعی هم سن وسال خود نفس بکشند آن هم در محیطی که سیاست یا جریان های سیاسی در آن دست نبرند.

این نوجوان البته آنقدر دقیق و سیاسی نیست که بنشیند و تحلیل کند که مبادا ماجرا سیاسی نباشد اما غریزه او این اطمینان را می دهد که وقتی دعوت به این رویداد در هیچ شبکه تلویزیونی داخلی و خارجی یا توسط فلان نهاد و موسسه نیست بلکه یکی مثل خودشان دعوتشان کرده مطمئن می شود که: این یکی داستان نمی شود!

نکته و پیام چهارم هم اهمیت و قدرت اقتصاد توجه است. مفهوم اقتصاد توجه را نخستین بار هربرت سایمون، مطرح کرد: وقتی اطلاعات فراوان می شود، توجه انسان ها کمتر به سوی چیزها جلب می شود. اینجاست که شبکه های اجتماعی و رسانه ها برای خریدوفروش توجه انسان دست به کار می شوند و هرکس بتواند توجه بیشتری را به خود جلب کند، به قدرت اقتصادی، فرهنگی و حتی سیاسی بیشتری دست پیدا می کند.

قدرت در جامعه ایران همچون سایر نقاط جهان در حال جابه جایی است. زمانی نهادهای رسمی، رسانه های سراسری و چهره های فرهنگی توان بسیج اجتماعی داشتند اما امروز بخشی از این قدرت به شبکه های اجتماعی و تولیدکنندگان محتوای دیجیتال منتقل شده و حتی نهادهای قدرت سنتی نیز در همین فضا دنبال مخاطب می گردند.

هر نخبه، سیاست گذار یا پژوهشگری که هنوز با الگوهای دهه های گذشته جامعه ایران را تحلیل می کند و می پندارد از مختصات فکری آن مطلع است یا نمایندگی مطلق آن را برعهده دارد عملا بخش بزرگی از واقعیت را نمی بیند.