ابراهیم متقی در اعتماد نوشت: تمامی نظریه پردازان مدیریت بحران به این موضوع توجه و اشاره دارند که منازعه در روابط کشورها تابعی از شرایط تاریخی و شکل بندی ساختاری آنان است. جنگ امریکا و اسراییل علیه ایران چالش های امنیتی پرمخاطره در محیط منطقه ای به وجود آورده است. تاکنون هیچ جنگ منطقه ای دارای آثار و پیامدهای فراگیر و توسعه یابنده همانند جنگ امریکا علیه ایران نبوده است. قدرت های بزرگ ازجمله امریکا برای گسترش قدرت خود عموما از پایگاه های نظامی متنوع بهره گرفته تا از این طریق قابلیت های تاکتیکی خود را به میزان قابل توجهی ارتقا دهند.

امریکا و اسراییل برای محدودسازی قدرت، قابلیت و مشروعیت ساختاری ایران در دو دهه گذشته از سازوکارهایی همانند تحریم اقتصادی ، خرابکاری صنعتی ، ترور و کنش تاکتیکی مرحله ای غیرمسوولانه بهره گرفته اند. در چنین شرایطی، ایران تلاش نمود تا قابلیت های تاکتیکی و عملیاتی خود را ارتقا داده و از این طریق به مازاد قدرت نظامی برای ایجاد بازدارندگی منطقه ای نائل شود. برخی رهبران سیاسی امریکا درصدد برآمدند تا مقابله با ایران را از طریق سازوکارهای مربوط به قدرت نرم اجرایی نمایند.

دونالد ترامپ که از ویژگی های شخصیتی همانند خودشیفتگی و نمایش قدرت برخوردار است، درصدد برآمد تا مقابله با ایران را از طریق عملیات غافلگیرانه نظامی و امنیتی به انجام رساند.

جنگ اسراییل علیه ایران در 13 ژوئن 2025 تابعی از الگوی رفتاری اهداف و سیاست امنیتی امریکا بوده است. دونالد ترامپ درصدد برآمد تا جنگ علیه ایران را در مدار عملیات تصاعدیابنده تاکتیکی در دستور کار قرار دهد. گام نخستین کنش عملیاتی علیه ایران ازسوی اسراییل انجام پذیرفت.

1- تجربه ایران از دیپلماسی فریب، میانجیگری و کنش ناپایدار ترامپ- در ادبیات سیاسی و فولکلوریک ایران این عبارت وجود دارد که مار گزیده از ریسمان سیاه و سفید هراس دارد. ایران در فضای دیپلماسی منطقه ای و میانجیگری دوستان صلح و امنیت منطقه ای به گونه اجتناب ناپذیر تحت تاثیر الگوهای رفتاری گذشته امریکا و اسراییل قرار داشته است. ایران نه تنها در 200 سال گذشته بلکه در سال های پس از انقلاب اسلامی نیز به هیچ کشور منطقه ای حمله نظامی به انجام نرسانده و صرفا از سازوکارهای مربوط به کنش دفاعی برای امنیت سازی خود بهره گرفته است. در این فرآیند، ایران با نشانه هایی از غافلگیری تاکتیکی روبه رو شد.

علی رغم آنکه امریکا از راهبرد کنش دیپلماتیک بهره گرفت، اما در روند دیپلماسی، ساز و کارهای قدرت نظامی خود را نیز از طریق عملیات غافلگیرانه و کنش تهاجمی اسراییل به نقاط ثقل راهبردی ایران به آزمون گذاشت. در فرآیند جنگ ژوئن 2025، بخش قابل توجهی از قابلیت های نظامی، تاکتیکی و سرمایه های راهبردی ایران ازجمله فرماندهان نظامی هدف عملیات و اقدامات تهاجمی اسراییل قرار گرفتند.

جنگ دوم علیه ایران دارای مشابهت های تاکتیکی و عملیاتی بسیار زیادی با جنگ اول بوده است. در این مرحله تاریخی نه تنها بخش قابل توجهی از فرماندهان نظامی، امنیتی و راهبردی ایران هدف کنش تهاجمی اسراییل و امریکا قرار گرفتند، بلکه رهبری جمهوری اسلامی نیز به عنوان یکی از اهداف عملیاتی کشورهای مهاجم محسوب می شود. انجام چنین اقدامی به مفهوم آن است که امریکا و اسراییل درصدد برآمدند تا عملیات غافلگیرانه را برای ایجاد خلأ قدرت در جمهوری اسلامی به انجام رسانده و به این منظور، رهبری سیاسی و مذهبی ایران را هدف نظامی و عملیاتی خود قرار دادند.

2- مقاومت و میانجیگری- میانجیگری را می توان تلاشی سازنده ازسوی دوستان منطقه ای ایران دانست که ابتکار عمل لازم برای صلح سازی را در دستور کار قرار داده و در این فرآیند از قابلیت و اعتبار خود برای آینده امنیت منطقه ای بهره گرفته اند. تحقق چنین اهدافی در شرایطی حاصل می شود که امریکا و اسراییل به توافق و تعهدات خود پایبند باشند. یکی از ویژگی های سیاست خارجی قدرت های بزرگ و بازیگران نیابتی آنان در محیط منطقه ای را می توان نادیده گرفتن تعهدات و عبور از موازنه قدرت منطقه ای دانست.

انجام اقدامات نظامی و امنیتی پرشدت علیه تاسیسات و مراکز سیاسی، نظامی و امنیتی ایران به مفهوم آن است که امریکا و اسراییل سیاست تغییر رژیم ایران را در دستور کار قرار داده اند. مقامات سیاسی امریکا ازجمله ترامپ به این موضوع اشاره داشته اند که هدف اصلی آنان، گسترش جنگ، ناپایداری ساختاری، تصاعد بحران داخلی و آشوب از حوزه سرزمینی برای تجزیه ایران بوده است. هر یک از اقدامات و عملیات انجام شده علیه ایران را می توان به مثابه بخشی از سیاست و آموزه هایی دانست که زمینه لازم برای تغییر در معادله قدرت و قابلیت های ژئوپلیتیک ایران در محیط منطقه ای را اجتناب ناپذیر می سازد.

ایران در روند کنش نظامی دو قدرت هسته ای، از راهبرد مقاومت بهره گرفت. راهبرد مقاومت را می توان اصلی ترین شیوه کنش تاکتیکی بازیگرانی ازجمله ایران دانست که در فضای رقابت های منطقه ای و بین المللی، حاشیه ای می شوند. تحریم های اقتصادی و فشارهای دیپلماتیک قدرت های بزرگ و بازیگران نیابتی آنان در محیط منطقه ای را می توان در زمره نشانه های کنش عملیاتی و تاکتیکی دانست که ضریب آسیب پذیری ایران را به گونه تدریجی افزایش داده و به این ترتیب جمهوری اسلامی با نشانه هایی از تهدید پردامنه روبه رو شد.

جنگ دوم امریکا و اسراییل علیه ایران که در 28 فوریه 2026 آغاز شد، حدود 40 روز دوام پیدا کرد. کشورهایی ازجمله عمان، قطر و به ویژه پاکستان به عنوان میانجی ایفای نقش نمودند. هر یک از بازیگران محیط منطقه ای درصدد برآمدند تا شرایط لازم برای تغییر صلح آمیز موازنه جدید قدرت را در محیط منطقه ای فراهم آورند. اگرچه مقام های سیاسی و راهبردی این کشورها تلاش های قابل توجهی به انجام رساندند تا زمینه برای صلح سازی به وجود آید، اما اقدامات و ابتکارات انجام شده با چالش هایی روبه رو شد که منجر به صلح ناپایدار و آتش بس شکننده گردید.

3- دیپلماسی همکاری سازنده و میانجیگری الزیدی- کنش دیپلماتیک الزیدی در شرایطی انجام گرفت که سفر نامبرده به امریکا، زمینه لازم برای میانجیگری و توافق با تهران را امکان پذیر می سازد. رهبران سیاسی عراق در ایران، دوستانی دارند که قادرند تا انگاره های نسبتا همسو را بار دیگر به آزمون گذارند. روند دیپلماسی و میانجیگری تاکنون می توانست زمینه لازم برای همکاری های سازنده و گذار از بحران های امنیتی را فراهم آورد. جنگ برای ایران، بسیاری از کشورهای منطقه ای و اقتصاد جهانی، هزینه های قابل توجهی را به وجود آورد.

الزیدی در شرایطی وارد تهران شده که ایران تجارب بسیار ناگواری از الگوهای کنش دیپلماتیک دوران گذشته با مقامات سیاسی امریکا داشته است. کشوری که در معرض کنش تهاجمی پرشدت دو قدرت هسته ای جهان قرار گیرد، طبیعی است که برای دفاع از خود، سازوکارهای متفاوتی را پیگیری نماید. سیاست نظامی و عملیاتی ایران مبتنی بر اقدامات تدافعی ، کنش تاکتیکی و بازدارندگی عملیاتی برای مدیریت منازعه و موازنه قدرت در دوران جنگ و آتش بس بوده است.

هر یک از اقدامات یاد شده را می توان به منزله بخشی از سیاست و کنش دفاعی ایران در جهت اعاده صلح و ثبات منطقه ای دانست. جنگ و صلح در شرایطی حاصل می شود که زمینه برای موازنه وجود داشته باشد. واقعیت آن است که میانجیگری طیف گسترده ای از کشورهای منطقه ای نتوانست زمینه لازم برای ایجاد توافق پایدار و دفاع از مفاد یادداشت تفاهم را فراهم آورد. ایران در شرایطی به کنش نظامی مقابله جویانه روی آورد که چاره ای جز مقاومت را نمی توانست در دستور کار قرار دهد.

در روند میانجیگری شاهد تلاش های صادقانه و سازنده مقام های سیاسی بسیاری از کشورهای منطقه ای بوده و نقش هر یک از آنان در کنترل و مدیریت بحران بر همگان مبرهن و آشکار می باشد. دونالد ترامپ پس از امضای یادداشت تفاهم ازسوی گروه های جمهوری خواه امریکایی مورد انتقاد قرار گرفت که این توافق با راهبرد امنیتی امریکا برای محدودسازی قدرت و ضعف ساختاری ایران هماهنگی ندارد، به همین دلیل است که دونالد ترامپ سیاست آتش بیاری معرکه را در دستور کار قرار داد.

ترامپ در دوران پس از توافق، تلاش همه جانبه ای به انجام رساند که جنگ علیه ایران را بار دیگر در دستور کار قرار داده و برای تحقق این امر از سیاست و سازوکارهایی بهره گرفت که منجر به انجام اقدام متقابل ازسوی ایران گردید. ترامپ عملا الگوی سیاسی و کنش امنیتی را به کار گرفت که مغایر با بند 5 یادداشت تفاهم بوده است. در این بند مقرر شده بود که بازگشایی و مدیریت تنگه هرمز توسط ایران انجام خواهد شد. برای اجرا و تحقق چنین تعهداتی، طبیعی است که می بایست سازوکارهای عملیاتی تنظیم شده و تمامی کشورهای منطقه ای و قدرت های بزرگ خود را متعهد به اجرای الگوی توافق شده برای تردد تجاری نمایند.

نادیده گرفتن قواعد عبور و مرور بی خطر ازسوی کشتی عربستان، چالش های امنیتی را بازتولید نموده و در چنین شرایطی بود که بار دیگر مرحله سوم اقدامات نظامی امریکا علیه ایران در قالب جنگ گزینشی و عملیات تاکتیکی مقابله جویانه با ایران در دستور کار نیروی فرماندهی مرکزی امریکا موسوم به سنتکام قرار گرفت. دونالد ترامپ که از انگیزه به کارگیری ادبیات و قالب های مفهومی با رویکرد تهاجمی برخوردار می باشد، ابتکار عمل جنگ جدیدی را علیه ایران به دست گرفت. طبیعی است که ایران در روند عملیات نظامی و جنگ جدید امریکا، از سازوکارهای مربوط به اقدام متقابل بهره گرفته و به این ترتیب زمینه برای ظهور چالش های جدید در فضای سیاسی و امنیتی ایران به وجود آمد.

نتیجه- سفر الزیدی نخست وزیر عراق به تهران را می توان ادامه سازوکاری دانست که قادر است تا سطح جدیدی از کنش همکاری جویانه در روابط کشورهای منطقه ای را به وجود آورد. امریکا در سال های گذشته همواره عراق را مجبور به انجام اقداماتی نموده که اولا از اجرای تعهدات اقتصادی و مالی خود استنکاف نماید، ثانیا ساز و کارهایی را در دستور کار قرار دهد که منجر به وضعیت ابهام در آینده روابط امنیتی و راهبردی ایران و کشورهای منطقه ای شود. سازوکارهای مبتنی بر دیپلماسی را می توان اقدام همراه با حسن نیت فراگیر کشورهای منطقه ای در ارتباط با ایران دانست. هر یک از کشورهای منطقه به این موضوع واقف هستند که تصاعد بحران و جنگ می تواند چالش های امنیتی و اقتصادی فراگیری برای تمامی نهادهای بین المللی، اقتصاد جهانی و کشورهای حوزه خلیج فارس به وجود آورد. سیاست امنیتی ایران را می توان به عنوان بازیگری موردتوجه قرار داد که تاکنون هیچ گاه از اقدامات و عملیات پیشگیرانه بهره نگرفته، اما از انگیزه لازم برای کنش تدافعی و همچنین اقدامات بازدارنده منطقه ای برخوردار می باشد. اگرچه الزیدی به عنوان نخست وزیر کشور دوست و برادر از احترام قابل توجهی برای کارگزاران سیاسی و راهبردی ایران برخوردار است، اما باید به این موضوع نیز توجه و اشاره داشت که نامبرده ماموریت و مسوولیت خطیری را عهده دار شده است. انتقال پیام بازیگرانی ازجمله ترامپ در ذهنیت سیاسی و کارگزاران راهبردی ایران اعتبار چندانی ندارد. علت اصلی آن را باید در دیپلماسی فریب و سیاست کنش غافلگیرانه امریکا در چند مرحله تاریخی گذشته دانست. کشوری که نقش موثری در سیاست جهانی ایفا می کند، می بایست سازوکارهایی را در دستور کار قرار دهد که زمینه مدیریت بحران و کنترل چالش های امنیتی را فراهم سازد.

کارگزاران سیاسی و جامعه ایرانی از هرگونه میانجیگری استقبال به عمل می آورند. هر یک از افرادی که در ماه های گذشته تلاش قابل توجهی برای میانجیگری به انجام رسانده را می توان به عنوان بخشی از معادله صلح سازی در فضای پرمخاطره امنیتی جنوب غرب آسیا دانست؛ منطقه ای که همواره چالش های امنیتی تکرار شونده و پردامنه را تجربه نموده و در نتیجه نشانه هایی از بی ثباتی و ناپایداری سیاسی را نیز به همراه خواهد داشت.

کارگزاران سیاسی عراق به این موضوع واقف هستند که امریکا در سال های گذشته سیاست فریب و کنش تهاجمی را علیه عراق نیز در دستور کار قرار داده است. آنچه تاکنون مانع از اقدامات پرشدت امریکا در ایران گردیده می توان تابعی از قابلیت های تاکتیکی جمهوری اسلامی برای انجام عملیات متقابل در برابر کنش تهاجمی امریکا و اسراییل دانست. هرگونه صلح سازی بدون تضمین امنیتی، نتایج مطلوبی برای ایران و امنیت منطقه ای ایجاد نخواهد کرد. امریکا و اسراییل می بایست در برابر اقدامات تهاجمی خود علیه مراکز، رهبران سیاسی و تاسیسات اقتصادی و اجتماعی ایران پاسخگو باشند. ایران از سیاست صلح سازی استقبال به عمل آورده و هرگونه میانجیگری می بایست مبتنی بر نشانه هایی از تعادل مطالبات و موازنه قدرت جدیدی برای ایران باشد که مانع از اقدامات تهاجمی جدید شود. در 14 ماه گذشته ایران در سه مرحله تاریخی در معرض کنش تهاجمی امریکا و اسراییل قرار داشته و این امر نشانه هایی از ناپایداری دیپلماسی صلح را منعکس می سازد. صرفا معادله تعادل و موازنه قدرت می تواند نقش موثری در پایداری یادداشت تفاهم و گذار از چالش های نوظهور داشته باشد.