هر بار که در جلسه ای، یک مهمانی خانوادگی یا حتی در اتاق درمان، کسی با تعجب به من می گوید آخه شما روانشناسی، نباید عصبانی بشی! ، لبخندی می زنم که نیمی اش از سر همدلی است و نیمی از سر خستگی. این جمله را شاید هزاران بار شنیده باشم، از زبان مراجعان، آشنایان، حتی همکاران تازه کار. و هر بار همان پاسخ را می دهم: روانشناس بودن یعنی انسان بودنِ آگاهانه، نه انسان نبودن.

ریشه ی این باور کجاست؟

این تصور که متخصصان سلامت روان باید همیشه آرام، متعادل و عاری از خشم باشند، از هیچ کجا سر بر نیاورده است. این باور محصول ترکیبی از عوامل روانشناختی فردی و ساختارهای اجتماعی است که در طول دهه ها شکل گرفته اند.

1. فرافکنی کمال گرایانه بر متخصص

از نظر روانشناختی، انسان ها تمایل دارند نقش های تخصصی را با کمال یکسان بدانند. همان طور که از پزشک انتظار داریم هرگز بیمار نشود، از روانشناس هم انتظار داریم از تجربه ی هیجانات منفی مصون باشد. این پدیده در روانشناسی اجتماعی خطای هاله ای نام دارد؛ وقتی فردی در یک حوزه تخصص دارد، ناخودآگاه فرض می کنیم در تمام ابعاد زندگی هم برتر و کامل عمل می کند. مراجع وقتی نزد روانشناس می رود، به دنبال ثباتی است که در زندگی خودش گم کرده، و ناخودآگاه این ثبات را به شکل بی احساسی نسبت به خشم تفسیر می کند.

2. نمایش حرفه ای و نظریه ی نمایش گافمن

جامعه شناس مشهور اروینگ گافمن در نظریه ی خودنمایی یا Dramaturgy توضیح می دهد که هر فرد در نقش های اجتماعی مختلف، یک صحنه ی جلویی و یک صحنه ی پشتی دارد. روانشناس در اتاق درمان، در صحنه ی جلویی نقش آفرینی می کند: آرام، صبور، بدون قضاوت. اما این آرامش حرفه ای، بخشی از مهارت بالینی است، نه فقدان هیجان. مراجعان معمولاً فقط صحنه ی جلویی را می بینند و از صحنه ی پشتی که در آن روانشناس هم مثل هر انسان دیگری خشمگین می شود یا ناامید می گردد، بی خبرند. این عدم مشاهده، به مرور به یک باور کلیشه ای بدل می شود.

3. رسانه و تصویر ایده آل شده از درمانگر

فیلم ها و سریال ها نقش پررنگی در ساخت این کلیشه دارند. درمانگرِ سینمایی معمولاً شخصیتی است با صدای آرام، حرکات کنترل شده و واکنش های بی نقص هیجانی. این بازنمایی رسانه ای، که از نظر جامعه شناختی می توان آن را نوعی برساخت اجتماعی نقش حرفه ای دانست، به مرور در ذهن عموم به عنوان واقعیت جا افتاده است.

واقعیت روانشناختی: تنظیم هیجان، نه حذف هیجان

نکته ی کلیدی این است: آنچه یک روانشناس آموزش می بیند، تنظیم هیجانی است، نه سرکوب هیجانی. این دو مفهوم از نظر بالینی زمین تا آسمان تفاوت دارند.

تنظیم هیجانی یعنی روانشناس خشم را احساس می کند، آن را می شناسد، و آگاهانه تصمیم می گیرد چگونه و چه زمانی آن را بروز دهد. سرکوب هیجانی، برعکس، یعنی انکار یا پنهان کاری احساس، که در درازمدت به فرسودگی شغلی، اضطراب و حتی افسردگی در میان متخصصان سلامت روان منجر می شود. پژوهش های متعددی در حوزه ی فرسودگی شغلی نشان داده اند درمانگرانی که مجبورند همیشه آرام به نظر برسند ، بیشتر از دیگران دچار خستگی هیجانی می شوند.

چرا این باور آسیب زاست؟

- برای روانشناسان: فشار برای نمایش دائمی آرامش، به سندرم دروغین بودن و فرسودگی عاطفی منجر می شود.

- برای مراجعان: اگر مراجع باور کند سلامت روان یعنی هرگز عصبانی نشدن ، از خشم طبیعی خودش می ترسد و آن را نشانه ی بیماری می داند، در حالی که خشم یک هیجان انسانی و گاه کاملاً کارکردی است.

- برای جامعه: این باور تصویری غیرواقعی و دست نیافتنی از سلامت روان می سازد که هدفِ درمان را از آموختن مدیریت هیجان به حذف هیجان منحرف می کند.

جمع بندی: خشمِ آگاهانه، نه بی خشمی

روانشناسان هم مثل هر انسان دیگری خشمگین می شوند، ناامید می شوند، گاهی از دست مراجع، همکار یا حتی ترافیک صبح عصبانی می شوند. تفاوت اصلی این است که یاد گرفته اند این هیجان را بشناسند، برایش فضا باز کنند، و بدون آسیب زدن به خود یا دیگران، آن را ابراز کنند. شاید بزرگ ترین خدمتی که یک روانشناس می تواند به جامعه بکند، نه نمایشِ بی خشمی، بلکه نشان دادنِ الگویی سالم از تجربه و ابراز خشم باشد.