روی تابلوی کنترل کیفیت هوا، این روزها عددها امیدوارکننده تر از گذشته اند. بر اساس اعلام مدیرعامل شرکت کنترل کیفیت هوای تهران، از ابتدای سال تا 20 تیر، تنها هشت روز ناسالم برای گروه های حساس ثبت شده است؛ عددی که در مقایسه با 40 روز آلوده در مدت مشابه سال گذشته، از کاهش چشمگیر آلودگی هوا در پایتخت حکایت دارد. سهم آلاینده ازن هم در این میان کمتر شده و تنها دو روز از این هشت روز به آن مربوط بوده است.

به گزارش فرارو، با این حال، این تصویر آرام تر از آسمان تهران، همه ماجرا نیست. پشت این عددها، همان شهری قرار دارد که هنوز منابع تولید آلودگی در آن فعال اند و بخش مهمی از این بهبود، بیش از آنکه نتیجه تغییرات ساختاری باشد، به ناپایداری های جوی، بارندگی و وزش باد گره خورده است.

در خیابان اما روایت متفاوتی جریان دارد. رفتگر شهرداری جارو می زند، پیک موتوری در انتظار سفارش بعدی است و کارگری بالای داربست ایستاده؛ برای آن ها، تفاوت چندانی میان عددهای بهتر و بدتر وجود ندارد. آلودگی هوا، حتی وقتی کمتر می شود، همچنان بخشی از روزمره ای است که امکان توقفش را ندارند.

اگر فقط به آمارها نگاه کنیم، بهار امسال برای تهران امیدوارکننده تر از سال گذشته بوده است. طبق آماری که شرکت کنترل کیفیت هوای تهران در بهار 1405 منتشر کرد، پایتخت 12 روز هوای پاک، 79 روز هوای قابل قبول و تنها دو روز هوای ناسالم برای گروه های حساس را تجربه کرده است.

در مدت مشابه سال 1404، این ارقام به ترتیب شش روز پاک، 66 روز هوای قابل قبول، 20 روز ناسالم برای گروه های حساس و یک روز ناسالم برای همه گروه ها بود. به این معنا که تعداد روزهای پاک نسبت به سال قبل دو برابر شده و روزهای ناسالم برای گروه های حساس به یک دهم کاهش یافته است.

با این حال، مسئولان شرکت کنترل کیفیت هوای پایتخت تأکید دارند که این تغییر نباید نشانه پایان بحران آلودگی هوا تلقی شود. بهبود کیفیت هوا در بهار امسال بیش از هر چیز نتیجه بارندگی، وزش باد، ناپایداری های جوی و کاهش گردوغبار بوده است، نه حذف یا کاهش جدی منابع آلاینده.

یعنی اگر همین امروز شرایط جوی تغییر کند، همان خودروها، موتورسیکلت های فرسوده، صنایع و نیروگاه ها همچنان می توانند دوباره آسمان شهر را خاکستری کنند.

نکته کلیدی اینجاست: کیفیت هوای تهران بهتر شده، اما منشأ آلودگی همچنان پابرجاست.

بحران آلودگی هوا در ایران فقط به روزهای قرمز یا بنفش محدود نیست. حتی در روزهایی که شاخص کیفیت هوا در محدوده قابل قبول قرار دارد، میلیون ها نفر همچنان در معرض آلاینده ای هستند که نه رنگ دارد، نه بو و نه با چشم دیده می شود.

امروز مهم ترین تهدید، ذرات معلقی به نام PM2.5 است؛ ذراتی با قطری کمتر از 2.5 میکرون، یعنی حدود 30 برابر کوچک تر از قطر یک تار موی انسان. این ذرات آن قدر ریز هستند که از سد طبیعی دستگاه تنفسی عبور کرده، به عمق ریه می رسند و حتی وارد جریان خون می شوند.

به همین دلیل، آلودگی هوا صرفاً یک مسئله تنفسی نیست. آمارهای سازمان جهانی بهداشت و پژوهش های پزشکی نشان می دهد که مواجهه طولانی مدت با PM2.5 خطر ابتلا به بیماری های قلبی، سکته مغزی، سرطان ریه، بیماری مزمن انسدادی ریه (COPD) و تشدید آسم را افزایش می دهد.

اما این ذرات از کجا می آیند؟ پاسخ بسته به شهر متفاوت است، اما در بیشتر کلان شهرها سهم اصلی مربوط به خودروها و موتورسیکلت های فرسوده، سوخت های فسیلی، نیروگاه ها، صنایع و در برخی مناطق گردوغبار است.

به همین دلیل، بحران آلودگی هوا دیگر محدود به تهران نیست و به سایر شهرهای بزرگ نیز گسترش یافته است.

تهران دیگر تنها نیست. اصفهان با صنایع سنگین، نیروگاه ها و خشک شدن تالاب گاوخونی دست وپنجه نرم می کند. اهواز سال هاست زیر فشار هم زمان ریزگردها، صنایع نفت و گاز و فلرهای نفتی قرار دارد. اراک با نیروگاه، پالایشگاه و صنایع بزرگ شناخته می شود و شهرهایی مانند کرج، مشهد و تبریز نیز در بسیاری از روزهای سال با غلظت بالای ذرات معلق مواجه اند.

هرچند منشأ آلودگی در شهرهای مختلف متفاوت است، اما پیامد آن یکسان است: افزایش بیماری و مرگ زودرس.

پس اگر آلودگی هوا همه را تهدید می کند، آیا همه به یک اندازه در معرض آن هستند؟ آیا کسی که امکان دورکاری دارد، شرایطی مشابه با راننده اتوبوس، پیک موتوری یا رفتگر دارد؟

پاسخ این پرسش ها را دیگر نمی توان در شاخص کیفیت هوا جست وجو کرد.

آلودگی هوا علاوه بر یک بحران محیط زیستی و بهداشتی، مسئله ای از جنس نابرابری اجتماعی نیز هست. یک راننده تاکسی در پاسخ به فرارو می گوید: اگر از خانه بیرون نیایم، چه کسی خرج خانه را بدهد؟ سرفه می کنم، چشم هایم می سوزد، اما حتی یک روز هم نمی توانم کار نکنم.

یک کارگر ساختمانی 19 ساله نیز می گوید: تا حالا نشده کارفرما بگوید چون هوا آلوده است، سر کار نیا. اگر نروم، دستمزد نمی گیرم.

در ادبیات سلامت عمومی، این تفاوت با عنوان عدالت محیط زیستی شناخته می شود؛ مفهومی که بر حق برابر همه شهروندان برای برخورداری از محیطی سالم تأکید دارد.

با این حال، به نظر می رسد واقعیت شهرها با این تعریف فاصله دارد.

داده های شرکت کنترل کیفیت هوای تهران نشان می دهد که در بسیاری از روزهای سال، مناطق مرکزی و جنوبی پایتخت، به ویژه در مجاورت بزرگراه ها و کانون های صنعتی، آلودگی بیشتری را تجربه می کنند؛ مناطقی که بخش مهمی از محلات کم برخوردار نیز در آن ها قرار دارند.

نابرابری فقط به محل زندگی محدود نمی شود؛ نوع شغل، شیوه رفت وآمد، امکان دورکاری، دسترسی به خدمات درمانی و توان خرید تجهیزات محافظتی نیز نقش مهمی دارند.

میزان مواجهه با آلودگی و امکان محافظت از خود، مستقیماً به درآمد، شغل و محل زندگی وابسته است. این تفاوت ها شاید در آمارهای روزانه دیده نشوند، اما در پیامدهای سلامت آشکار می شوند.

طبق آماری که معاونت بهداشت وزارت بهداشت از سال 1403 منتشر کرده، حدود 58 هزار و 975 مرگ در کشور به مواجهه با PM2.5 منتسب بوده است؛ یعنی به طور متوسط روزانه 161 نفر.

تابلوهای کیفیت هوا فقط غلظت آلاینده ها را نشان می دهند، اما نمی گویند چه کسی می تواند در خانه بماند و چه کسی ناچار است تمام روز در خیابان کار کند. نمی گویند چه کسی توان خرید ماسک استاندارد یا دستگاه تصفیه هوا را دارد و چه کسی ناچار است با حداقل امکانات از خود محافظت کند.

فردا صبح، تابلوی کنترل کیفیت هوا عدد دیگری را نشان خواهد داد. شاید دوباره به گروه های حساس توصیه شود کمتر از خانه خارج شوند.

اما رفتگر، راننده تاکسی، پیک موتوری و کارگر ساختمانی به کار خود ادامه خواهند داد، چون انتخاب دیگری ندارند.

منبع: فرارو