ادوارد وانگ، تحلیلگر ارشد مسائل بین الملل روزنامه نیویورک تایمز.

در روزهای ملتهب خاورمیانه، فرماندهان آمریکایی با یک غافلگیری بزرگ مواجه شدند: عربستان سعودی حریم هوایی خود را به روی جنگنده های ایالات متحده بست. مقاومت ریاض در برابر فشارهای بی سابقه کاخ سفید نشان داد که قواعد بازی در خلیج فارس تغییر کرده و متحدان سنتی واشنگتن، دیگر حاضر نیستند امنیت خود را فدای ماجراجویی های ترامپ کنند؛ رویکردی که در نهایت به توقف سریع عملیات نظامی آمریکا در تنگه هرمز منجر شد.

به نقل از روزنامه نیویورک تایمز، دونالد ترامپ و فرماندهان نظامی او در مقطعی از تنش ها با یک بن بست جدی مواجه شدند. واشنگتن از آغاز مأموریتی جدید با هدف تأمین امنیت کشتی های تجاری در تنگه هرمز خبر داده بود؛ آبراهی که ایران در روزهای نخست درگیری عملاً آن را مسدود کرده بود. بنابراین، فرماندهان آمریکایی اعلام کردند که نیروی دریایی و هوایی ایالات متحده در چارچوب یک آتش بس شکننده، از کشتی های تجاری محافظت خواهند کرد. با این حال، فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) زمانی غافلگیر شد که ریاض اعلام کرد نیروهای آمریکایی اجازه استفاده از حریم هوایی عربستان را نخواهند داشت.

این تصمیم، موجی از تماس های تلفنی پرتنش میان واشنگتن و محمد بن سلمان را به دنبال داشت. ترامپ که از موضع ریاض خشمگین شده بود، در 14 اردیبهشت (هم زمان با نخستین روز عملیات)، با ولیعهد عربستان گفت وگو کرد و طی دو روز بعد نیز مجدداً با او تماس گرفت. از سوی دیگر، چهره هایی نظیر جی دی ونس، استیو ویتکاف، جرد کوشنر و مارکو روبیو نیز وارد رایزنی های فشرده با همتایان سعودی خود شدند.

با وجود این فشارها، بن سلمان بر موضع خود پافشاری کرد. او نگران بود که اجرای طرح آمریکا، منطقه را به سمت یک جنگ گسترده سوق دهد. در نتیجه، دولت ترامپ ناچار شد کمتر از 48 ساعت پس از آغاز عملیات، پروژه آزادی را متوقف کند. پژوهشگران معتقدند سعودی ها اعتماد خود را به دولت آمریکا از دست داده اند و بر این باور بودند که گشودن حریم هوایی به روی واشنگتن، آن ها را در معرض حملات شدیدتری از سوی ایران قرار خواهد داد. این اتفاق نشان داد شکاف میان دیدگاه های دو کشور درباره امنیت منطقه به ویژه در قبال ایران و اسراییل، عمیق تر از گذشته است.

از زمان آغاز حملات آمریکا و اسراییل به ایران در 9 اسفند، عربستان تلاش کرده است مسیری میانه را در پیش بگیرد. ریاض از یک سو حمایت های دیپلماتیک مشخصی از ایالات متحده به عمل آورد، اما از سوی دیگر، در مقاطع حساس با سیاست های دونالد ترامپ مخالفت کرد و موضعی مستقل اتخاذ نمود.

در شرایطی که واشنگتن مسیر دیپلماسی هسته ای را پیش می برد، عربستان نیز ابتکارهای مستقلی را دنبال می کند که شامل گسترش همکاری با پاکستان و چین است؛ کشورهایی که در سال 1402 نقشی کلیدی در احیای روابط تهران و ریاض ایفا کردند. در همین چارچوب، مقام های سعودی اکنون به طور مستقیم با همتایان ایرانی خود درباره موضوعاتی چون مدیریت تنگه هرمز و توان موشکی ایران گفت وگو می کنند.

محمد بن سلمان در طول سال جاری تلاش کرده است میان این ملاحظات متعارض توازن برقرار کند. به ادعای منابع آگاه آمریکایی، ولیعهد عربستان در مقطعی رییس جمهور آمریکا را به ادامه عملیات نظامی با هدف سرنگونی حکومت ایران تشویق کرده بود؛ ادعایی که ریاض آن را قویاً رد کرده است. همچنین ادعا شده است که عربستان و امارات متحده عربی در مقطعی از جنگ، حملات تلافی جویانه مخفیانه ای را علیه ایران انجام دادند. با این حال، پس از مشخص شدن توان مقاومت ایران، بن سلمان تمایل کمتری به تشدید تنش ها نشان داد و در نهایت از یک راه حل سیاسی حمایت کرد.

نوسان های مکرر در مواضع دونالد ترامپ، تردیدهای جدی در ریاض درباره میزان تعهد ایالات متحده ایجاد کرده است. بدبینی عربستان به سال 1398 بازمی گردد؛ زمانی که آمریکا پس از حملات گسترده به تأسیسات نفتی سعودی، از اقدام تلافی جویانه علیه ایران خودداری کرد. بنابراین، کشورهای حاشیه خلیج فارس احساس می کنند در بحران های منطقه ای ممکن است از سوی واشنگتن رها شوند. با این وجود، سخنگوی کاخ سفید تأکید می کند که ترامپ نظرات شرکای منطقه ای را می شنود، اما تصمیمات نهایی همواره بر اساس منافع امنیت ملی آمریکا اتخاذ می شود.

علیرغم این اختلافات، شراکت راهبردی واشنگتن و ریاض در برخی ابعاد حفظ شده است. دو کشور در حال رایزنی درباره برنامه هسته ای غیرنظامی عربستان و ایجاد مسیرهای زمینی جایگزین برای دور زدن تنگه هرمز هستند. علاوه بر این، عربستان همچنان بزرگ ترین خریدار تسلیحات آمریکایی محسوب می شود و روابط شخصی نزدیک جرد کوشنر با بن سلمان نیز پابرجاست.

از سوی دیگر، نشانه های شکاف نیز غیرقابل انکار است. ترامپ در اسفند ماه طی یک همایش، ولیعهد سعودی را با لحنی تحقیرآمیز به تمسخر گرفت. در همین راستا، مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا نیز در سفر اخیر خود به خلیج فارس، از توقف در عربستان صرف نظر کرد.

اگرچه عربستان از برقراری آتش بس استقبال کرده است، اما توافق اولیه 24 خرداد میان واشنگتن و تهران نتوانسته نگرانی های اساسی ریاض را برطرف کند. این توافق عملاً نفوذ ایران بر تنگه هرمز را به رسمیت می شناسد. دیپلمات های غربی معتقدند که ایران اکنون به ابزاری دست یافته که می تواند همچون شمشیری بالای سر اقتصاد جهانی عمل کند.

علاوه بر این، در سند اولیه هیچ اشاره ای به نفوذ منطقه ای ایران در خاورمیانه نشده است. خروج ترامپ از برجام در سال 1397، تهران را به سمت افزایش سطح غنی سازی اورانیوم سوق داد و اکنون مشخص نیست آیا واشنگتن قادر به دستیابی به توافقی جامع در حوزه هسته ای خواهد بود یا خیر.

در نهایت، مقام های سعودی همچون فیصل بن فرحان، در 28 خرداد از یادداشت تفاهم آتش بس حمایت کردند. با این حال، ریاض همچنان رویکردی محتاطانه در پیش گرفته و تاکنون هیچ تعهد مالی مشخصی برای مشارکت در بازسازی ایران ارائه نکرده است؛ رویکردی که نشان از انتظار سعودی ها برای روشن شدن چشم انداز آینده منطقه دارد.

منبع: فرارو