شاید بتوان گفت خاورمیانه پس از جنگ اخیر، دیگر آن خاورمیانه پیشین نیست. معادلاتی که زمانی با خطوطی شناخته شده و کم تغییر ترسیم می شدند، اینک در سیلاب تحولات تازه، شکلی دیگر یافته اند. عراق در این برهه نقشی دوگانه و حساس بر عهده دارد؛ از یک سو، همسایه ای راهبردی و تاریخی با پیوندهای عمیق فرهنگی با ایران است و از سوی دیگر، پلی بالقوه برای گفت وگوی تهران با کشورهای عربی خلیج فارس محسوب می شود.

به گزارش شرق، وزیر خارجه ایران در سفر دیروز خود، سه هدف کلیدی را عنوان کرد: قدردانی از مواضع قاطع بغداد در جریان جنگ، تبریک به دولت جدید و اعلام عزم تهران برای گسترش همکاری ها در همه حوزه ها و سرانجام هماهنگی برای تشییع پیکر رهبر شهید در عتبات عالیات. اما آنچه به این سفر وزن و بعدی راهبردی بخشید، بحث های ساختاری بود که می تواند به کاهش تنش ایران و کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس ختم شود؛ از تأکید دوباره ایران بر حق مدیریت انحصاری تنگه هرمز تا ابتکار نظم امنیتی 2+6 .

بنابراین پرسش اینجاست که آیا این سفر می تواند کلیدواژه ای برای بازتعریف مناسبات منطقه ای باشد؟ سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه، صبح روز یکشنبه با استقبال محمدکاظم آل صادق، سفیر ایران در عراق و شماری از مقامات وزارت خارجه این کشور، وارد بغداد شد. این سفر که در شرایطی حساس و سرنوشت ساز برای کل منطقه صورت می گیرد، ابعادی فراتر از یک دیدار دوجانبه دارد و می تواند نقطه عطفی در مناسبات منطقه ای و تلاش های دیپلماتیک پس از جنگ اخیر قلمداد شود. عراقچی در نخستین گام از سفر خود با حضور در یادمان شهدای مقاومت، به مقام سردار شهید حاج قاسم سلیمانی و ابوالمهدی المهندس ادای احترام کرد.

عراقچی بعد از دیدار با وزیرخارجه عراقی، در نشست خبری مشترک با همتای عراقی خود، فؤاد حسین، با نگاهی راهبردی به تشریح اهداف چندگانه این سفر پرداخت. او با اشاره به شرایط ویژه پس از جنگ آمریکا و اسراییل علیه ایران، از حمایت های دولت و ملت عراق در طول 40 روز مقاومت قهرمانانه قدردانی کرد. این موضع گیری بغداد و ایستادن در کنار تهران، نشان از پیوندهای عمیق و ناگسستنی میان دو همسایه راهبردی دارد که ریشه در تاریخ، فرهنگ و منافع مشترک دارد.

در ادامه تقدیر از مواضع ثابت قدم عراق در محکومیت حمله، تبریک به دولت جدید به ریاست علی الزیدی و اعلام عزم تهران برای گسترش همکاری ها در ابعاد سیاسی، اقتصادی، امنیتی و فرهنگی، از محورهای اصلی سخنان وزیر خارجه ایران بود. اما آنچه این سفر را از یک دیدار تشریفاتی متمایز می کرد، بحث های جدی و عمیق درباره نظم امنیتی نوین منطقه بود.

عراقچی همچنین اعلام کرد بر اساس یادداشت تفاهم امضا شده، مدیریت تنگه هرمز صرفا بر عهده جمهوری اسلامی ایران است و هیچ نهاد یا کشور دیگری در این باره مسئولیتی ندارد. وزیر خارجه ایران در تشریح جزییات این تفاهم از بازگشت ظرفیت تنگه به وضعیت پیش از جنگ طی 30 روز خبر داد و هرگونه دخالت خارجی در این روند را فقط به پیچیده ترشدن اوضاع، تأخیر در بازگشایی و افزایش سطح تنش منجر دانست.

این اظهارات به ویژه در واکنش به حوادث شب گذشته در تنگه هرمز که موجب افزایش تنش و درگیری ها شد، بیان شد و نشان از رویکرد تهاجمی تهران در دفاع از منافع و حاکمیت خود دارد. فؤاد حسین نیز با اذعان به تبعات سنگین بسته ماندن تنگه هرمز بر اقتصاد عراق، بر ضرورت بازگشایی آن و برداشته شدن محاصره دریایی تأکید کرد و از آمادگی بغداد برای همکاری با تهران و واشینگتن برای پایان دادن به جنگ خبر داد.

در بخش دیگری از این نشست، عراقچی از طرحی نوین برای معماری امنیتی خلیج فارس پرده برداشت. او با اشاره به درس های فراوان جنگ اخیر برای کشورهای منطقه، بر ضرورت اتخاذ رویکردی تازه در تأمین امنیت منطقه تأکید کرد و از پیشنهاد فؤاد حسین برای تشکیل نشستی متشکل از ایران، عراق و کشورهای شورای همکاری خلیج فارس (2+6) استقبال کرد.

این ابتکار که می تواند سرآغازی بر شکل گیری نظم امنیتی بومی و بدون دخالت قدرت های فرامنطقه ای باشد، در شرایطی مطرح می شود که کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس با دلهره و نگرانی تحولات پس از تفاهم ایران و آمریکا را رصد می کنند. نگرانی هایی که ناشی از مفاد مبهم این تفاهم نامه درباره موشک های بالستیک، برنامه هسته ای و به ویژه کنترل تنگه هرمز است. با وجود رویکرد مثبت بغداد به ایفای نقش میانجیگرانه، سفر عراقچی در شرایطی انجام می شود که کشورهای عربی منطقه با دیدگاهی توأم با تردید و نگرانی به تفاهم تهران-واشینگتن می نگرند.

تحلیل های مؤسسه بین المللی مطالعات استراتژیک (IISS) نشان می دهد کشورهای شورای همکاری، هرچند به دلیل آسیب پذیری های اقتصادی ناشی از بسته شدن تنگه هرمز ناچار به حمایت از این تفاهم شده اند، اما آن را صلحی بد می دانند که به نگرانی های امنیتی آنان پاسخ نمی دهد. از جمله نگرانی های اصلی اعراب سکوت تفاهم نامه در قبال برنامه موشکی ایران، حمایت از گروه های مقاومت و به ویژه ابهام درباره آینده مدیریت تنگه هرمز است.

بیانیه پایانی نشست اخیر وزرای خارجه شورای همکاری و آمریکا در بحرین، که هرگونه عوارض یا کنترل بر تنگه هرمز را غیرقابل قبول خواند، نشان از تلاش اعراب برای ایجاد خطوط قرمز در این پرونده دارد. اما ایران در واکنشی سریع و قاطع این زیاده خواهی اعراب را محکوم کرده و تأکید دارد نه تنها مدیریت تنگه عرمز با ایران است، که برنامه موشکی هرگز به عنوانی در مذاکرات تبدیل نخواهد شد و بر پایان قطعی جنگ در لبنان هم تأکید دارد.

همچنین دیروز نزار آمیدی ، رییس جمهور عراق، در کاخ بغداد از عباس عراقچی وزیر امور خارجه ایران و هیئت همراهش استقبال کرد. ریاست جمهوری عراق در این دیدار گفت: دو طرف در این دیدار، در مورد مسائل منطقه ای و بین المللی از جمله تحولات منطقه و لزوم جلوگیری از تشدید بیشتر تنش ها و همچنین در مورد توافق اخیر بین جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده برای پایان دادن به جنگ بحث و گفت وگو کردند.

عراقچی با علی الزیدی، نخست وزیر عراق نیز دیدار و گفت وگو کرد. نخست وزیر عراق در این دیدار ضمن استقبال از فرایند دیپلماتیک برای پایان جنگ در منطقه تأکید کرد: عراق از اولویت پایان دادن به جنگ ها و اتخاذ گفت وگو برای ایجاد ثبات در منطقه حمایت می کند .

بر اساس بیانیه دفتر نخست وزیر عراق در این دیدار درباره توافق اخیر میان جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا که بر اساس آن جنگ میان دو کشور متوقف شد و همچنین تلاش های بین المللی و منطقه ای برای برقراری امنیت و ثبات و احترام به حاکمیت کشورها، یکپارچگی و تمامیت ارضی آن ها گفت وگو شد. در این دیدار عراقچی بار دیگر بر حمایت کشورش از عراق و کار و هماهنگی مشترک برای ارتقای روابط و همکاری های دوجانبه تأکید کرد.

با این حال، سفر عراقچی به بغداد و استقبال از ابتکار 2+6 می تواند نقطه آغازی برای گشایش پنجره ای جدید در روابط ایران و کشورهای عربی باشد. نقش میانجیگرانه عراق که در طول جنگ نیز توانست با حفظ ارتباط با دو سوی درگیری اعتبار دیپلماتیک خود را ارتقا ببخشد، اکنون می تواند به بستری برای گفت وگوهای مستقیم و غیرمستقیم تهران و همسایگان عربی تبدیل شود.

فؤاد حسین در این نشست ضمن اعلام آمادگی عراق برای میزبانی از نشست آتی کشورهای شورای همکاری، بر موضع اصولی کشورش مبنی بر مخالفت با گسترش دامنه جنگ و تأکید بر تأمین امنیت منطقه توسط خود کشورهای منطقه تأکید کرد. این موضع گیری در کنار سفر عراقچی به عراق برای هماهنگی تشییع پیکر رهبر شهید انقلاب، پیامی است از ظرفیت بالای نفوذ فرهنگی و مذهبی ایران در عراق که می تواند به عنوان اهرمی برای تسهیل گفت وگوهای منطقه ای به کار گرفته شود.

در این بین با در نظر گرفتن نقش محوری قطر به عنوان یکی از بازیگران کلیدی و دوست ایران در تحولات اخیر، به نظر می رسد محور تهران-بغداد-دوحه می تواند در آینده نزدیک موتور محرکه ای برای عادی سازی روابط ایران و کشورهای عربی باشد. قطری که همواره روابطی متوازن و سازنده با جمهوری اسلامی داشته، اکنون می تواند به عنوان کمکی برای کاهش تنش ها و ایجاد بسترهای اعتمادسازی میان ایران و همسایگان جنوبی عمل کند. تجربه موفق قطر در میانجیگری های منطقه ای و حفظ روابط حسنه با تمامی بازیگران، این کشور را به گزینه ای طبیعی برای ایفای نقش در معماری جدید امنیتی تبدیل کرده است.

با تمام این تفاسیر، مسیر پیش روی ایران برای عادی سازی روابط با کشورهای عربی خلیج فارس هموار اما پیچیده به نظر می رسد. سه چالش اساسی در این مسیر قابل تشخیص است: نخست، بی اعتمادی تاریخی و ساختاری میان تهران و ریاض که ریشه در رقابت های ژئوپلیتیک و ایدئولوژیک دارد؛ دوم، نگرانی کشورهای عربی از نقش ایران در عراق، سوریه، لبنان و یمن که همواره یکی از موانع اصلی در مسیر تنش زدایی بوده است؛ سوم، تأثیرپذیری شدید معادلات منطقه ای از متغیرهای بین المللی و به ویژه سیاست های آمریکا که با تغییر هر دولت در واشینگتن، دچار نوسان می شود.

با وجود این، سفر عراقچی به بغداد نشان داد تهران به خوبی از پنجره های فرصت موجود آگاه است و با بهره گیری از اهرم های نفوذ خود در عراق و قطر، تلاش می کند فضای جدیدی را در روابط با همسایگان عربی ایجاد کند. استقبال از ابتکار 2+6، تأکید بر نظم امنیتی بومی و بدون دخالت خارجی و استفاده از ظرفیت های فرهنگی و مذهبی برای تقویت روابط، همگی نشان از راهبرد هوشمندانه تهران در مواجهه با چالش های پیش رو دارد.

در نهایت باید گفت سفر راهبردی عباس عراقچی به بغداد بیش از یک سفر کاری دوجانبه، تلاشی برای معماری نظم امنیتی نوینی در غرب آسیاست. با بهره گیری از روابط عمیق و تاریخی با عراق و با مددگرفتن از نقش تسهیلگر قطر، جمهوری اسلامی ایران گام های نخست را برای تعریف جایگاه خود در معادلات پساجنگ برداشته است.

هرچند چالش های پیش رو و نگرانی های کشورهای عربی قابل اغماض نیست، اما ابتکار 2+6 می تواند سرآغازی بر شکل گیری نظم منطقه ای مبتنی بر گفت وگو و همکاری باشد. زمانی که فریاد اصلاحات از دل بحران ها برمی خیزد، شاید امروز بهترین زمان برای بازتعریف مناسبات در غرب آسیا باشد؛ چراکه خشت نخست در بغداد نهاده می شود و نظاره گر آن، تمامی پایتخت های منطقه خواهند بود.