علیرضا سلطانی، استاد دانشگاه در گفتگویی با اشاره به سرنوشت یادداشت تفاهم اسلام آباد گفت: مهم ترین دستاورد آن را باید پایان رسمی وضعیت جنگ و تقابل مستقیم میان ایران و آمریکا دانست.

به گزارش ایرنا، مشروح این گفتگو را در ادامه بخوانید:

اگر بخواهیم یادداشت تفاهم موسوم به اسلام آباد را ارزیابی کنیم، باید پیش از هر چیز به ماهیت آن توجه داشته باشیم. این سند بیش از آنکه یک توافق حقوقی و الزام آور باشد، یک تفاهم سیاسی است که پس از بیش از چهار دهه تنش و بی اعتمادی میان ایران و آمریکا، مسیر دیپلماسی و گفت وگو را برای دستیابی به یک توافق پایدار باز کرده است. اهمیت اصلی آن نیز در همین تغییر رویکرد از تقابل به مذاکره نهفته است.

البته این تفاهم با محدودیت های مهمی مواجه است. اگرچه دو طرف تعهداتی را پذیرفته اند اما سند فاقد ضمانت های اجرایی و حقوقی کافی برای اطمینان از اجرای کامل تعهدات است. از این رو، نمی توان با قطعیت درباره تحقق همه مفاد آن در دوره های زمانی پیش بینی شده اظهارنظر کرد. تجربه روابط ایران و آمریکا نیز نشان داده است که تحولات سیاسی و امنیتی می تواند روند اجرای توافقات را با چالش روبه رو کند.

در عین حال، بسیاری از بندهای این تفاهم را باید بیش از آنکه تعهدات اجرایی فوری بدانیم، چارچوبی برای بیان دغدغه ها، انتظارات و نقاط توافق و اختلاف دو طرف تلقی کنیم. این سند در واقع نقشه راهی برای ادامه مذاکرات و رسیدن به توافقی جامع تر است. با این حال، مهم ترین دستاورد آن را باید پایان رسمی وضعیت جنگ و تقابل مستقیم میان ایران و آمریکا دانست. سایر بندها نیز در عمل نقش مکمل و پشتیبان این هدف راهبردی را ایفا می کنند. بنابراین موفقیت این تفاهم در نهایت به میزان توانایی آن در کاهش تنش و تثبیت مسیر دیپلماسی میان دو کشور بستگی خواهد داشت.

به نظر می رسد برای ارزیابی تفاهم اسلام آباد باید میان ماهیت حقوقی و کارکرد سیاسی آن تفکیک قائل شد. همان گونه که پیش تر نیز اشاره شد، این سند در اصل یک تفاهم نامه سیاسی است و از ضمانت های اجرایی و حقوقی لازم برای الزام کامل طرفین برخوردار نیست. بنابراین نمی توان آن را با یک معاهده رسمی و الزام آور بین المللی مقایسه کرد که سازوکارهای مشخصی برای نظارت، راستی آزمایی و برخورد با نقض تعهدات داشته باشد.

اعتماد در این مرحله نه بر پایه تضمین های حقوقی، بلکه بر مبنای منافع مشترک دو طرف در جلوگیری از بازگشت به شرایط جنگی و تداوم مسیر دیپلماسی شکل خواهد گرفت.

با این حال، اهمیت این تفاهم در هدف اصلی آن نهفته است؛ هدفی که به نظر می رسد برای هر دو طرف از اولویت راهبردی برخوردار است و آن پایان دادن به وضعیت جنگ و تقابل مستقیم میان ایران و آمریکا است. همین ضرورت سیاسی، نوعی صیانت و تضمین سیاسی برای اجرای بخشی از تعهدات ایجاد می کند. به عبارت دیگر، دو طرف برای حفظ دستاورد بزرگ تر یعنی پایان جنگ، ناگزیر به اجرای برخی اقدامات عملی و اعتمادساز هستند.

در این چارچوب، اقداماتی مانند باز شدن تنگه هرمز از سوی ایران، رفع محاصره دریایی، کاهش محدودیت های مرتبط با صادرات نفت ایران، دسترسی تدریجی تهران به بخشی از منابع ارزی مسدودشده و تسهیل مبادلات اقتصادی را می توان گام هایی در جهت تثبیت تفاهم سیاسی موجود دانست. بنابراین اگرچه این سند از پشتوانه حقوقی قدرتمندی برخوردار نیست، اما اجرای مرحله ای تعهدات می تواند به شکل گیری سطحی از اعتماد متقابل، هرچند محدود و شکننده، کمک کند. در واقع، اعتماد در این مرحله نه بر پایه تضمین های حقوقی، بلکه بر مبنای منافع مشترک دو طرف در جلوگیری از بازگشت به شرایط جنگی و تداوم مسیر دیپلماسی شکل خواهد گرفت.

به نظر می رسد در شرایط فعلی موانع جدی و تعیین کننده ای بر سر راه اجرای تفاهم اسلام آباد وجود ندارد. هرچند مانند هر توافق مهم سیاسی، این تفاهم نیز با مخالفت هایی در دو کشور روبه رو است. در ایران برخی جریان های تندرو نسبت به هرگونه توافق با آمریکا بدبین هستند و در آمریکا نیز برخی محافل سیاسی و لابی های تأثیرگذار، به ویژه جریان های نزدیک به اسراییل، از کاهش تنش میان تهران و واشنگتن استقبال نمی کنند. با این حال، نشانه ها حاکی از آن است که در سطح تصمیم گیری کلان، هر دو طرف اراده جدی برای اجرای توافق و جلوگیری از بازگشت به شرایط تنش و درگیری دارند.

در این میان، مهم ترین چالش نه مخالفت های داخلی بلکه احتمال نقش آفرینی بازیگران خارجی است که از تداوم بحران میان ایران و آمریکا سود می برند. اسراییل و روسیه، هر یک به دلایل متفاوت، ممکن است در مسیر شکل گیری یک تفاهم پایدار اخلال ایجاد کنند. از این رو، دوره نخست 60 روزه اهمیت ویژه ای دارد و دو طرف باید با دقت و هوشیاری مانع تأثیرگذاری عوامل مخرب بر روند اجرای تعهدات شوند.

در چنین شرایطی، بهترین رویکرد از سوی دو طرف باید پایبندی به تعهدات، حفظ خویشتنداری و پرهیز از تنش های غیرضروری است. موفقیت در اجرای گام های اولیه می تواند سطحی از اعتماد متقابل را ایجاد کرده و زمینه را برای تداوم دیپلماسی و دستیابی به توافقی پایدارتر فراهم سازد.

در ارزیابی تفاهم شکل گرفته میان ایران و آمریکا، به نظر می رسد واقعیت میان دو نگاه کاملاً خوش بینانه و کاملاً بدبینانه قرار دارد. شواهد نشان می دهد که هر دو طرف در شرایط کنونی تمایل دارند از بازگشت به تنش و درگیری نظامی فاصله بگیرند و اختلافات را از طریق دیپلماسی مدیریت کنند. بنابراین این دیدگاه که تفاهم موجود تنها فرصتی برای خرید زمان و مقدمه ای برای یک رویارویی جدید است، لزوماً با واقعیت های موجود همخوانی ندارد.

از منظر منافع ایران بهتر است این موضوع پیش از انتخابات آمریکا روشن شود؛ زیرا شکست مذاکرات پس از انتخابات می تواند زمینه را برای افزایش فشارها و حتی بازگشت گزینه های تقابلی فراهم کند.

با این حال، موفقیت این روند قطعی نیست. مهم ترین چالش، فاصله میان خواسته های حداکثری آمریکا و مقاومت ایران در برابر پذیرش بخشی از این مطالبات است. اگر دو طرف نتوانند به توازن قابل قبولی از منافع و امتیازات دست یابند، احتمال شکست مذاکرات وجود خواهد داشت. از این رو، سرنوشت تفاهم بیش از هر چیز به توانایی طرفین در مدیریت اختلافات بستگی دارد.

به نظر می رسد این وضعیت تا زمان انتخابات آینده آمریکا ادامه یابد. در صورت موفقیت مذاکرات، دولت آمریکا تلاش خواهد کرد آن را به عنوان یک دستاورد سیاسی معرفی کند و همین مسئله می تواند به حفظ توافق کمک کند. در مقابل، اگر قرار بر شکست مذاکرات باشد، از منظر منافع ایران بهتر است این موضوع پیش از انتخابات آمریکا روشن شود؛ زیرا شکست مذاکرات پس از انتخابات می تواند زمینه را برای افزایش فشارها و حتی بازگشت گزینه های تقابلی فراهم کند. در مجموع، محتمل ترین سناریو ادامه مذاکرات در مسیری پیچیده و پرچالش تا روشن شدن تحولات سیاسی آمریکا است.