در روزهای گذشته ویدیویی از مهراب قاسم خانی، فیلمنامه نویس حوزه کمدی در برنامه بفرمایید جام در شبکه های اجتماعی دست به دست شد که در آن طراحی واژه پاچه خار که برای نخستین بار در سریال پاورچین به کار رفت، روایت می شود. در این گفتگو همچنین گفته می شود که این واژه به لغت نامه دهخدا راه یافته، هرچند بررسی ها نشان می دهد این ادعا هنوز قابل مشاهده نیست.

با وجودی که واژه پاچه خار در ادبیات محاوره ای جایگاه ویژه ای دارد و با گذشت افزون بر دو دهه از پخش سریال پاورچین ، همچنان در گفتار مردم کوچه و بازار شنیده می شود، اما جستجو در وب سایت رسمی موسسه لغت نامه دهخدا وابسته به دانشگاه تهران که از سال 1399 نسخه برخط و معتبر این فرهنگ نامه را در دسترس عموم قرار داده، نشان می دهد که این واژه در لغت نامه دهخدا وجود ندارد.

تصویر واژه نامه مورد نظر نیز که همراه با این ویدیو در شبکه های اجتماعی وایرال شده، در واقع از بخش واژه نامه آزاد سایت واژه یاب برداشت شده و به بخش لغت نامه دهخدا در این سایت، ارتباطی ندارد. واژه نامه آزاد فضایی است که کاربران به صورت داوطلبانه واژگان پیشنهادی خود را در آن وارد می کنند و این واژه نامه، بخشی از لغت نامه دهخدا محسوب نمی شود.

نگاهی به تاریخچه صداوسیما در ایران نشان می دهد که پاچه خار تنها موردی نیست که از قاب تلویزیون به بطن جامعه نفوذ کرده. در دهه های گذشته، سریال های تلویزیونی فراتر از یک سرگرمی، به کارخانه های تولید تکیه کلام تبدیل شده بودند و برخی عبارات استفاده شده در این آثار، آنچنان با گوش مردم آشنا می شدند که گویی از دیرباز در ادبیات فارسی حضور داشتند.

مشابه واژه پاچه خار که پیش از پخش سریال پاورچین وجود نداشت، برخی از سریال های دیگر تلویزیون نیز واژگانی هرچند بی معنا به افواه عموم افزودند که از آن جمله می توان به تیرتپر از سریال این چند نفر و ببیتی از سریال کوچه اقاقیا اشاره کرد.

طی ایام پخش سریال های پربیننده تلویزیونی، شماری از عبارت های دارای معنا نیز از این محصولات به زبان رایج میان مخاطبان تلویزیون راه یافت. یکی از قدیمی ترین این موارد را می توان متعلق به دایی جان ناپلئون دانست که عبارت کار، کار انگلیسی هاست را به نمادی برای توصیف توهم توطئه در ذهن عامه تبدیل کرد.

با گذشت زمان، این سنت در دهه های 70 و 80 به اوج رسید. مجید جان، دلبندم از سریال مجید دلبندم یا بزنم تو مخت؟ از سریال زیر آسمان شهر نشان داد که دیالوگ های نمایشی چقدر سریع در محاورات خیابانی جای خود را باز می کنند. از همین سریال پاورچین ، دیالوگ من چیکاره بیدم؟ نیز به زبان مردم کوچه و بازار راه یافت.

در سال های اخیر با پربازدید شدن بریده ای کوتاه از سریال خانه به دوش ، اتفاقی مشابه برای دیالوگ چرا قیمه ها رو می ریزی تو ماستا؟ افتاد.

این روند در سال های اخیر نیز ادامه یافته. از واقعا؟ های بامزه خانم شیرزاد در ساختمان پزشکان تا عباراتی چون قمپز و لغز در سریال دودکش یا اینجی کلش واس ماس در مجموعه در حاشیه بخشی از همین میراث شفاهی بودند که از دل تلویزیون به دهان مردم کوچ کردند.

مجموعه پربیننده پایتخت نیز طی هفت فصل، با انبوهی از تکیه کلام ها همچون مگه داریم، مگه می شه؟ ، حساس نشو ، الکی می گی ناهار نخردم ، ناپلئونی رو بیارم؟ ، فدایی داری و... ثابت کرد که نبض زبان مردم در دست سریال های پربیننده است.

در حالی که اغلب این اصطلاحات یادشده، از محصولات طنز رسانه ملی به فرهنگ عامه می آمد، درام پربیننده ستایش ، اصطلاح افتاد؟ را با لحن خاص داریوش ارجمند هنرپیشه نقش حشمت فردوس به افواه عموم آورد.

به نظر می رسد پدیده وایرال شدن در دنیای امروز، شباهت های قابل توجهی به همه گیری عبارت ها و واژگان مورد استفاده شخصیت های تلویزیونی در سال های گذشته دارد و به نوعی نسخه دیجیتالی همان تاثیرگذاری به شمار می آید. همان طور که در دهه های قبل، یک سریال موفق می توانست یک عبارت را در فرهنگ عامه جاودانه کند، امروزه محتواهای فضای مجازی همین کارکرد را دارند و بسیاری از اصطلاحات آشنای مردم از ویدیوهای بسیار فراگیر شبکه های اجتماعی می آیند.