کشت گیاهان مخدر از جمله خشخاش به موجب قانون مطلقاً ممنوع و جرم بوده و مرتکب به مجازات قانونی محکوم خواهد شد؛ این همان پیامک آشنایی است که در یکی دو ماه گذشته، گوشی های تلفن همراه ایرانیان را تسخیر کرده است. پیامکی که آن قدر به شکل انبوه ارسال شد که بسیاری از مردمِ بی ارتباط با کشاورزی نیز متن آن را از بر شدند و حتی به دستمایه شوخی های کاربران در شبکه های اجتماعی تبدیل شد.

به گزارش فرارو، گرچه هشدارهای پیامکی و رسانه ای درباره ممنوعیت کشت خشخاش مدام تکرار می شوند، اما در راهروهای دولت، مجلس، سازمان غذا و دارو و ستاد مبارزه با مواد مخدر، بحث کاملاً متفاوتی در جریان است؛ از نگرانی برای کمبود مورفین و کدیین گرفته تا بحران تامین شربت اپیوم و سایر داروهای حیاتی مشتق از خانواده خشخاش.

ریشه این ماجرا به چند سال قبل بازمی گردد؛ زمانی که با محدودیت گسترده کشت خشخاش در افغانستان، تولید و ورود تریاک به بازار منطقه به شدت افت کرد. نتیجه مستقیم این اتفاق، کاهش چشمگیر کشفیات مواد مخدر در ایران بود. میزان کشفیات تریاک که در سال های نه چندان دور از مرز هزار تن عبور می کرد، در سال 1403 به حدود 372 تن سقوط کرد.

در پی همین روند، حسین ذوالفقاری، دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر، در مردادماه گذشته رسماً اعلام کرد که کاهش کشفیات تریاک، تامین مواد اولیه داروهای مخدر را با چالش جدی مواجه کرده است. همزمان سازمان غذا و دارو نیز بارها هشدار داد که ادامه این وضعیت، تولید برخی داروهای حیاتی را به خطر می اندازد.

برآوردها از نیاز دارویی کشور متفاوت است؛ برخی مسئولان این نیاز را سالانه 500 تن تریاک خالص می دانند و برخی دیگر آن را تا 800 تن اعلام کرده اند. اخیراً نیز مدیرکل حقوقی ستاد مبارزه با مواد مخدر، نیاز صنایع مرتبط را 1200 تا 1300 تن برآورد کرده است. فارغ از این اختلافِ آمار، یک واقعیت غیرقابل کتمان است: زنجیره تامین مواد اولیه داروهای مشتق از خشخاش درگیر بحرانی جدی است.

در حالی که قانون، کشت خشخاش را به طور مطلق جرم انگاری کرده است، دستگاه های متولی سلامت به دنبال راهی برای تأمین مواد اولیه دارویی می گردند. این وضعیت یک دوگانگی سیاستی ایجاد کرده است: سیاست امنیتی-قضایی مبتنی بر حذف کامل کشت غیرقانونی و سیاست دارویی-سلامت که به نیاز مبرم کشور معترف است.

نتیجه این دو مسیر موازی، ارسال پیامک های بازدارنده همزمان با تلاش برای یافتن منابع جایگزین است.

در سال های اخیر، دو گیاه از خانواده خشخاشیان به عنوان گزینه های جایگزین مطرح شده اند: شقایق ایرانی و شقایق الیفرا .

در این میان، شقایق الیفرا اهمیت بیشتری یافته است. چراکه حاوی ترکیباتی مانند تبایین، نوسکاپین و پاپاورین است.

نکته کلیدی درباره این گیاه آن است که برخلاف خشخاش سنتی، امکان استخراج مستقیم تریاک خام از آن توسط افراد عادی وجود ندارد و مواد موثره آن صرفاً در کارخانه های پیشرفته و از طریق فرآوری صنعتی قابل استحصال است. همین ویژگی، امکان نظارت و کنترل را به شدت افزایش می دهد.

در مقابل، شقایق ایرانی نیز بیشتر حاوی تبایین است اما سهم و نقش آن برای صنعت دارو، محدودتر از الیفرا ارزیابی می شود.

سرانجام در یکصد و پنجاه و یکمین جلسه ستاد مبارزه با مواد مخدر، کشت کنترل شده شقایق الیفرا به صورت رسمی تصویب شد. هدف از این مصوبه، تامین مواد اولیه داروهای مخدر پزشکی تحت نظارت دقیق دستگاه های ذی ربط است.

این تصمیم، اعترافی رسمی به هشدارهای طولانی مدت صنعت داروسازی است. وقتی قرار است مورفین و کدیین در داخل کشور تولید شود، طبیعتاً نیازمند ماده اولیه ای هستیم که باید از مزرعه به کارخانه برسد.

با این حال، بخش مهمی از ماجرای کشت غیرمجاز خشخاش ریشه در اقتصاد دارد. در بسیاری از مناطق محروم، خشکسالی، کمبود آب و کاهش درآمد، برخی کشاورزان را به سمت محصولاتی کشانده که سود بیشتری دارند.

کارشناسان معتقدند مقابله صرفاً انتظامی نمی تواند به تنهایی کارساز باشد. تجربه نشان داده ارسال پیامک، صدور بخشنامه و برخوردهای مقطعی، بدون ایجاد جایگزین اقتصادیِ پایدار برای کشاورزان، اثر محدودی خواهد داشت.

کشوری که امروز برای تامین داروهای حیاتی خود به دنبال کشت کنترل شده گونه های خاص خشخاش است، همزمان باید برای معیشت کشاورزان درگیرِ خشکسالی نیز راهکار عملی ارائه دهد. در غیر این صورت، پیامک های هشدار هرچقدر هم تکرار شوند، بعید است گره از مشکلی باز کنند که ریشه های آن به اقتصاد، کشاورزی و سیاست گذاری دارویی کشور گره خورده است.

منبع: فرارو