امید صدیقی مدیرکل دفتر بررسی و مقابله با آلودگی های دریایی سازمان حفاظت محیط زیست اظهار کرد: در مجموع، تراز آب دریای خزر خاصیتی دارد که به صورت سینوسی تغییر می کند، به این معنا که چندین سال روند افزایشی دارد و سپس چندین سال وارد روند کاهشی می شود.

به گزارش ایرنا، وی ادامه داد: اگر به روند تراز دریای خزر در 100 سال اخیر نگاه کنیم، اگر هزار سال یا 10 هزار سال گذشته را نیز بررسی کنیم، می بینیم که این دریا نوسانات زیادی را تجربه کرده است، حتی در مقاطعی تراز آن به منهای 9 یا منهای 10 متر هم رسیده است، یعنی سطح آب بسیار بالاتر از امروز بوده است.

این مسئول گفت: به طور کلی، سطح تراز دریای خزر پایین تر از آب های آزاد است و اکنون تراز آن حدود منهای 28.5 متر است. بنابراین، زمانی که تراز به منهای 9 یا منهای 10 متر رسیده، آب در بالاترین وضعیت خود قرار داشته است. برخی نیز معتقدند که در آن دوره بخش هایی از شهرهای ساحلی مانند انزلی زیر آب بوده اند.

وی افزود: از سال 1310 روند کاهش تراز آغاز شد، سپس دوباره افزایش یافت و بار دیگر تا سال 1357 کاهش پیدا کرد. از سال 1357 روند افزایشی دوباره شروع شد و تا سال 1374، یعنی همان دهه 70، ادامه داشت. در این دوره سطح آب به شدت افزایش یافت و بسیاری از مستحدثات ساحلی را تخریب کرد. پس از آن، از سال 1374، روند کاهشی آغاز شد که تا امروز نیز ادامه دارد، یعنی حدود 30 تا 31 سال است که دریای خزر در مسیر کاهش تراز قرار گرفته است.

صدیقی درباره اینکه چرا شرایط امروز تا این اندازه بحرانی شده است، گفت: به این دلیل است که اگرچه در گذشته نیز دوره های کاهش و افزایش تراز وجود داشته، اما شدت آن به این شکل نبوده است. برای مثال، در گذشته سالانه یک تا 2 سانتیمتر نوسان مشاهده می شد.

وی ادامه داد: از سال 1374 تا 1400 روند کاهشی ادامه داشت، اما این روند کند بود و سالانه حدود 7 تا 8 سانتیمتر کاهش ثبت می شد. اما از سال 1400 تاکنون روند کاهش تراز بسیار شدید شده و به حدود 20 سانتیمتر در سال رسیده است. حتی در برخی سال ها این رقم به 21 تا 22 سانتیمتر نیز رسیده که باعث نگرانی جدی شده است.

مدیرکل دفتر بررسی و مقابله با آلودگی های دریایی سازمان حفاظت محیط زیست بیان کرد: در 4 تا 5 سال گذشته، درمجموع حدود یک متر از تراز آب دریای خزر کاسته شده است، در حالی که از سال 1374 تا 1400، یعنی حدود 25 سال، مجموع کاهش تراز فقط حدود یک و نیم متر بود. بنابراین، از سال 1374 تاکنون، دریای خزر حدود 2.5 متر کاهش سطح تراز داشته که یک متر آن مربوط به 4 تا 5 سال اخیر است.

به گفته وی، این کاهش شدید و متوسط افت سالانه حدود 20 سانتیمتری در سال های اخیر موجب پسروی آب دریای خزر، به ویژه در شرق آن و در مناطقی مانند خلیج گرگان، میانکاله و گمیشان، شده است. از آنجا که شیب بستر در این مناطق بسیار کم است، عقب نشینی آب نیز بسیار شدیدتر بوده است.

صدیقی درباره دلایل این عقب نشینی شدید در 4 تا 5 سال گذشته گفت: بر اساس پروژه مشترکی که ایران و کشورهای حاشیه خزر انجام داده اند، عمده ترین دلیل آن تغییرات اقلیمی، افزایش دما و در نتیجه افزایش تبخیر است، در واقع، بیلان آبی دریای خزر از یک سو به بارش ها و ورودی آب رودخانه ها وابسته است و از سوی دیگر، تبخیر عامل خروج آب از این دریاست.

وی افزود: بزرگ ترین رودخانه ای که وارد دریای خزر می شود، رود ولگاست که حدود 80 درصد آب ورودی خزر را تأمین می کند و سایر رودخانه ها درمجموع 20 درصد باقیمانده را تأمین می کنند. سهم ایران از این میزان حدود 5 درصد است، یعنی مجموع رودخانه های ایران که به دریای خزر می ریزند فقط 5 درصد از آب ورودی این دریا را تأمین می کنند.

مدیرکل دفتر بررسی و مقابله با آلودگی های دریایی سازمان حفاظت محیط زیست اظهار کرد: در کنار این عوامل، فعالیت های انسانی نیز وجود دارد که مهم ترین آن برداشت آب است و می تواند بر این تعادل تأثیر بگذارد. با این حال، بررسی ها و محاسبات انجام شده نشان می دهد که علت اصلی شرایط کنونی، افزایش دما و تبخیر است. به عبارت دیگر، میزان تبخیر نسبت به میزان بارش و آب ورودی افزایش یافته و همین مساله موجب برهم خوردن تعادل آبی دریای خزر شده است.

وی ادامه داد: البته برخی نیز معتقدند فعالیت های انسانی، از جمله احداث سدها و برداشت آب از رودخانه ها، در این وضعیت نقش داشته است. بر اساس بررسی های صورت گرفته، شاید حدود 20 درصد از این شرایط ناشی از فعالیت های انسانی و حدود 80 درصد ناشی از تغییر اقلیم و افزایش تبخیر باشد، هرچند که تغییر اقلیم نیز خود تا حد زیادی حاصل فعالیت های انسانی است.

مدیرکل دفتر بررسی و مقابله با آلودگی های دریایی سازمان حفاظت محیط زیست اظهار کرد: البته باید توجه داشت که وضعیت کاهش تراز آب برای کشورهای شمالی خزر به ویژه روسیه و قزاقستان شدیدتر است، زیرا بخش شمالی خزر بسیار کم عمق بوده و شیب بسیار کمی دارد. بنابراین، با کاهش تراز آب، پسروی دریا در این مناطق شدیدتر خواهد بود. اکنون نیز برای بسیاری از بنادر این کشورها اختلال های جدی ایجاد شده و امکان فعالیت عادی وجود ندارد، زیرا آب به شدت عقب نشینی کرده است.

به گفته وی، در واقع، چه از نظر آسیب پذیری اکولوژیک و تهدید زیستگاه های حساس و چه از نظر آسیب پذیری تأسیسات و زیرساخت هایی مانند بنادر، کشورهای شمالی خزر نسبت به ایران با شرایط دشوارتری مواجه هستند.

صدیقی گفت: این مساله موجب نگرانی 5 کشور حاشیه دریای خزر شده است. بر این اساس، در چارچوب کنوانسیون تهران (کنوانسیون حفاظت محیط زیست دریای خزر) از سال گذشته اقدام شد تا یک برنامه اقدام منطقه ای برای سازگاری و تاب آوری در مقابل کاهش تراز و کاهش اثرات آن تهیه شود. پیش نویس این برنامه اقدام تهیه و سال گذشته طی 2 مرحله به 5 کشور ارسال و نواقص آن برطرف شد.

وی توضیح داد: این سند اکنون در مرحله نهایی است و قرار است آخرین نسخه آن در کاپ 7 (هفتمین کنوانسیون اجلاس تهران ) که تابستان امسال در تهران برگزار می شود، تصویب، بودجه آن تامین و کار آغاز شود.