هادی خانیکی، عضو هیات علمی گروه علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی در نشستی با فعالان مدنی با عنوان آسیب های وضعیت نه جنگ و نه صلح گفت: در شرایط خطیری که امروز ایران قرار دارد نخست باید مشخص کنیم که در کدام لحظه تاریخی و کدام بستر و زمینه اجتماعی واقتصادی وسیاسی قرار داریم؟ سرنوشت ما متأثر از کدام اجبارها، کدام انتخاب ها وکدام کنش های واقع گرایانه و به موقع در حال شکل گیری است؟

به گزارش ایرنا، وی اضافه کرد: درسطح کلان دربرابر ما سه ره پیداست : نخست، تداوم وضعیت ناپایدار و مبهمی که نه در جنگ بودن آن کاملاً روشن است و نه در صلح بودن آن. درتداوم چنین شرایطی مشخص نیست که جامعه تا چه اندازه تاب آوری خواهد داشت و حاکمیت تا چه حد قادر به مدیریت و اداره آن خواهد بود. از منظر مطالعات آینده پژوهی، این وضعیت نامطلوب ترین سناریوست، زیرا هیچ چشم انداز معین و روشنی از آینده در آن وجود ندارد.

استاد ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی وضع دوم را بازگشت انتخابی و یا اجباری به جنگ دانست و افزود: جنگی که می تواند به سرعت ابعادی ویرانگرتر از دو جنگ تحمیلی 12 روزه و 40 روزه به خود بگیرد.

خانیکی؛ در ادامه راه سوم را اقدامی آگاهانه وخردمندانه برای خروج از وضعیت جنگی و ورود به مسیر دستیابی به توافق و صلحی پایدار عنوان کرد و افزود: در وضعیت سوم که اکنون در آن قرار گرفته ایم، تلاش می شود با رویکردی واقع گرایانه، سنجیده و مبتنی برالزام های اجتماعی و اقتصادی و فرصت های سیاسی، جنگ به پایان برسد.

این فعال اجتماعی اضافه کرد: راهبرد سوم، این ضرورت را دنبال می کند که چگونه می توان از این وضعیت پر مخاطره جنگی عبور کرد و به توافقی رسید که نه تنها به جنگ پایان دهد، بلکه آغازگر یک مرحله و پارادایم جدید برای بازسازی و توسعه کشور باشد؛ مرحله ای که بتواند ایران را از مجموعه بحران های متعدد و درهم تنیده کنونی عبور دهد.

خانیکی با تاکید بر اینکه دستیابی به توافق و عبور از وضعیت مبهم صرفاً یک آرزو یا تخیل نیست، اظهار داشت: این راه سوم تجربه ای است که هم در ایران و هم در کشورهای دیگر سابقه داشته و نشان داده است جوامع می توانند از دل بحران ها فرصت های تازه ای برای رشد و بازسازی و توسعه خلق کنند، چنانکه کرده اند.

وی یادآور شد: جنگ ها خسارت بارند اما خسارت بارتر پایان بد جنگ هاست بنابراین امروز پرسش اصلی این است که با چه فهم و روایتی می توان به این گذار کمک کرد و در پیشبرد موفق آن تأثیر گذار بود؟

استاد دانشگاه علامه طباطبایی با بیان اینکه هر یک از ما باید با بازگشت به خود و تأمل درباره مسئولیت های فردی و جمعی ببینیم در این شرایط چه درک و وظیفه ای داریم و چه کاری از دستمان بر می آید، گفت: باید از ماندن ذهنی و زبانی و عملی در گذشته عبور کنیم و مسئولیت های جدیدی برای خود تعریف کنیم. بازگشت اخلاقی به مفهوم واقعی مسئولیت سیاسی و مدنی و اجتماعی مهمترین مساله پیش روی ماست.

خانیکی با اشاره به تجربه شخصی خود پس از انتخابات ریاست جمهوری در سال 1400 گفت: در آن شرایط که به پیروزی آقای رییسی و تشتت درنحوه مشارکت سیاسی اصلاح طلبان منجر شد، برخی از فعالان سیاسی تصور می کردند هنوز می توانند در همان چارچوب گذشته انتخاباتی نقش مؤثری ایفا کنند، اما گروهی دیگر به این نتیجه رسیده بودند که دیگر امکان بازیگری در میدان قبلی وجود ندارد.

خانیکی افزود: در آن زمان آقای خاتمی به من این مسئولیت را دادند که به کمک جمعی از صاحب نظران و جوانان بررسی کنیم که این وضعیت سیاسی محصول کدام تحولات اجتماعی است. به بیان دیگر، چه تغییراتی در جامعه رخ داده که چنین نتایج سیاسی را رقم زده است؟ زیرا در عالم واقع، تحولات اجتماعی اثرگذارتر و عمیق تر از تحولات صرفاً سیاسی هستند. بر همین اساس مطالعه مساله شناسی اصلاحات در ایران را شروع کردیم و من حتی در دوران بیماری سرطان و شیمی درمانی و درب یمارستان نیز این پروژه را رها نکردم.

استاد دانشگاه علامه طباطبایی در تشریح نتایج پروژه مساله شناسی اصلاحات در ایران گفت: من همه طرحهای ملی راکه تاسال 1401 انجام گرفته بود به صورت ثانوی و فراتحلیل بررسی کردم و با کنشگران مؤثر هم مصاحبه های عمیق کردم. نتیجه آن مطالعه که همزاد دنیای سرطانیم هم بود، این بود که پیشبرد گفتمان و رویکرد اصلاحات نیازمند توجه به مبانی و مسائل جدید و اساسی است که مقدم بر همه آنها اولویت امر اخلاقی در سیاست ورزی است. به بیان دیگر، بخشی از جامعه اعتماد پیشین خود را نسبت به سیاست ورزان از جمله اصلاح طلبان از دست داده بود، زیرا تصور می کرد تفاوت چندانی درعمل سیاسی میان آنها و رقبایشان وجود ندارد.

خانیکی ادامه داد: برداشت غالب این بود که همه جریان های سیاسی بیش از هر چیز به منافع خود می اندیشند و مسائل و مطالبات جدید جامعه را درک نمی کنند. علاوه بر این حس بی عدالتی و تبعیض در رأس عوامل نارضایتی و بی اعتمادی جامعه قرار داشت و همین احساس بر اعتماد سیاسی هم اثر گذاشته بود.

وی افرود: اکنون حدود پنج سال از آن مطالعه گذشته است و پیماش ها و مطالعات معتبر اجتماعی روند تغییرات جامعه را به طور منظم رصد کرده و می. کنند. امروز وقتی این داده ها و روایت ها و مسیرها را در برابر وضعیت نامتعین فعلی و تحولات پرشتاب جامعه متآثر از جنگ قرار می دهیم، به این نتیجه می رسیم که ابتدا باید ابعاد کلان تغییرات پردامنه جامعه و جهان و فرصت ها و تحدیدهای متأثر از آنها را بفهمیم و در این، زمینه و پارادایم جدید رویکردها را به کنش تبدیل کنیم.

عضو هیات علمی گروه علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی اظهار داشت: دوستان آگاه تر و باتجربه تر از من هم معتقدند در این سال های منتهی به جنگ شرایط روز بروز پیچیده تر و دشوارتر شده است، پس راه حل های ساده و متصلب و کلیشه های گرفتار در گذشته کمتر می توانند گره ای از مشکلات باز کنند.

این جامعه شناس اضافه کرد: ما از موضع منتقد، بیشتر بر همان دیدگاه ها وراه حل های کلی قبلی خود تأکید می کنیم وگاه نسبت به کارآمدی آنها جزم اندیش تر هم می شویم. مدام می گوییم ما قبلأ نسبت به مسائل کنونی هشدار داده بودیم، اما کسی به سخنان ما توجه نکرده است. نتیجه آنکه در قبال ضرورت های جدید غالبأ رادیکال تر و منفعل تر می شویم.

خانیکی با تاکید بر ضرورت روزآمد کردن نگرش ها در جامعه و هماهنگی با تحولات جدید بیان داشت: ما برای اینکه دراین لحظه خطیری که موجودیت ایران و معیشت ایرانیان را فرا گرفته است غایب نباشیم باید بتوانیم وضعیت را درست بفهمیم، در جای درست تاریخی بایستیم و راه حل های مسأله محور ارائه کنیم. همه چیز عوض شده است به تعبیر زیبای مرحوم قیصر امین پور، قطار رفته است، تمام ایستگاه رفته است ولی ما همچنان به نرده های ایستگاه رفته تکیه داده ایم . بنابراین، لازم است از گذشته عبور کنیم و با شناخت دقیق تحولات جامعه وجهان، مسئولیت های جدیدی برای خود تعریف کنیم.

وی تصریح کرد: جامعه ایران امروز دیگر نه جامعه دوران انقلاب است، نه جامعه دوران دفاع مقدس و نه حتی جامعه دوران اصلاحات وپسا اصلاحات، تحولات بزرگی در آن رخ داده که بخشی از آنها ناشی از عوامل اجتماعی و اقتصادی و سیاسی و بخشی دیگر حاصل تحولات جهانی، فناوری های جدید و دسترسی های گسترده اطلاعاتی است ...، همین جامعه دستخوش تغییرات شتابنده حال باوضعیت جنگی هم روبه رو شده است.

خانیکی با بیان اینکه ما متأسفانه در برخی موارد، این تحولات را به جای فرصت، تهدید تلقی کرده ایم، گفت: به عنوان مثال اگر از فرصت اینترنت، فناوری های نوین و ارتباطات جدید به موقع استفاده می کردیم، می توانستیم دستاوردهای بسیار مثبتی درحوزه ارتباطات اجتماعی و علمی و اقتصادی و سیاسی داشته باشیم. درحالی که تحدید انگاری هنوز هم فرصت ها را می سوزاند.