به نقل از تجارت فردا،در طول چند دهه گذشته، نقش زنان در جامعه و اقتصاد به طور چشمگیری تغییر کرده است. زمانی که زنان عمدتاً در خانه مشغول به کارهای خانوادگی بودند و مردان نقش اصلی را در بازار کار و مدیریت مالی خانواده ایفا می کردند، تصور بر این بود که تقسیم وظایف بر اساس جنسیت، طبیعی است. در بسیاری از کشورها، زنان به تحصیلات عالی دسترسی پیدا کرده اند، وارد مشاغل تخصصی و مدیریتی شده اند و سهم قابل توجهی در اقتصاد دارند. بااین حال، هنوز شکاف های قابل توجهی میان زنان و مردان در بازار کار وجود دارد. تناقض ها باعث شد که پژوهشگران به دنبال توضیح عوامل پنهان و عمیقی باشند که این شکاف ها را حفظ می کند.

یکی از این عوامل مهم، هنجارهای جنسیتی است. هنجارهای جنسیتی، باورها و انتظارات اجتماعی درباره نقش زنان و مردان در خانواده، اجتماع و بازار کار هستند. این باورها می توانند مستقیم یا غیرمستقیم تصمیم های فردی را تحت تاثیر قرار دهند. به همین ترتیب، کارفرماها ممکن است ناخودآگاه زنانی که تازه مادر شده اند را کمتر برای ترفیع در نظر بگیرند یا حقوق کمتری پیشنهاد کنند، حتی بدون تبعیض مستقیم یا قانونی. برای درک بهتر اثر هنجارهای جنسیتی، می توان چند مثال ملموس آورد. تصور کنید دو کشور با سطح تحصیلات مشابه زنان و مردان، در کشوری که نگرش های سنتی غالب است، زنان ممکن است شغل های پاره وقت یا مشاغل کم درآمد را انتخاب کنند، و وقتی بچه دار می شوند، مسیر شغلی شان به شدت محدود می شود. در همان زمان، در کشوری با نگرش های برابرطلبانه، زنان بیشتر در مشاغل تمام وقت و حرفه ای مشارکت دارند و پس از بچه دار شدن نیز حمایت های اجتماعی و نهادی مثل مهدکودک یا مرخصی پدران، امکان ادامه کار حرفه ای را برایشان فراهم می کند. این مثال ساده نشان می دهد اختلافات اقتصادی میان زنان و مردان، حتی وقتی آموزش و مهارت ها برابر باشند، تا حد زیادی ریشه در باورها و هنجارهای اجتماعی دارد.

یکی دیگر از جنبه های هنجارهای جنسیتی، تفاوت میان هنجارهای درونی و بیرونی است. هنجارهای درونی به ترجیحاتی اشاره دارد که فرد در طول زندگی یاد گرفته و به بخشی از هویت او تبدیل شده اند. هنجارهای بیرونی، فشار اجتماعی و انتظارات دیگران را شامل می شوند، مثل اینکه اگر زن شاغل باشد، جامعه او را مادر خوبی نمی داند . هر دو نوع هنجار می توانند تصمیم های اقتصادی زنان را شکل دهند و موجب شود سیاست ها و فرصت های برابر هم اثر کامل نداشته باشند.

در طول زمان، برخی تغییرات مثبت نیز رخ داده است. داده ها نشان می دهد در بسیاری از کشورهای جهان، نگرش ها نسبت به کار زنان و نقش آنها در اجتماع به تدریج برابرطلبانه تر شده است. با توجه به اهمیت هنجارهای جنسیتی و تاثیر آنها بر تصمیم های اقتصادی، مقاله ای که در این گزارش بررسی می کنیم، تلاش کرده است این موضوع را به طور سیستماتیک تحلیل کند. این مقاله چهارچوبی یکپارچه ارائه می دهد که نشان می دهد چگونه هنجارهای داخلی و اجتماعی می توانند رفتار اقتصادی را شکل دهد، و با استفاده از داده های جهانی، تفاوت های منطقه ای و تحولات تاریخی نگرش ها را مستند کرده است. در این گزارش قصد داریم نشان دهیم که هنجارهای جنسیتی هنوز یکی از مهم ترین موانع برابری اقتصادی بین زنان و مردان هستند و درک آنها برای سیاست گذاران اهمیت زیادی دارد.

مقاله چه می گوید؟

نویسندگان در این مقاله می گویند، وقتی می بینیم تحصیلات زنان افزایش یافته و قوانین رسمی تبعیض آمیز کمتر شده اند، دیگر نمی توان با سرمایه انسانی کمتر یا تبعیض قانونی این شکاف ها را توضیح داد. به نظر آنها، عامل مهم تری که باید جدی گرفته شود، هنجارهای جنسیتی است. یعنی باورها، انتظارات و قواعد نانوشته ای که جامعه درباره نقش مناسب زنان و مردان در خانواده و کار دارد. مقاله توضیح می دهد که این هنجارها فقط موضوع فرهنگی مبهم نیستند، بلکه مستقیماً روی تصمیم های اقتصادی افراد اثر می گذارند. نویسندگان نشان می دهند در کشورهای مختلف و در مناطق و گروه های اجتماعی مختلف در داخل هر کشوری، نگرش ها نسبت به کار زنان، نقش مادری، یا سرپرستی مالی خانواده متفاوت است و این تفاوت ها با نتایج بازار کار زنان ارتباط نزدیکی دارد.

یکی از ایده های مقاله این است که هنجارهای جنسیتی دو شکل مهم دارند. شکل اول، هنجارهای درونی شده هستند. یعنی باورها و ترجیحاتی که فرد در طول زندگی یاد گرفته و به بخشی از هویت او تبدیل شده اند. شکل دوم، هنجارهای بیرونی یا اجتماعی هستند که از فشار همسالان، خانواده، همکاران یا جامعه می آیند. در این حالت، فرد ممکن است در درون خودش با کاری مشکل نداشته باشد، اما نگران قضاوت یا واکنش دیگران باشد. مقاله توضیح می دهد که این دو نوع هنجار، هم بر عرضه نیروی کار اثر می گذارد و هم بر دستمزدها. از یک طرف، روی تصمیم هایی مثل تحصیل، انتخاب رشته، مهارت آموزی و میزان تلاش در کار اثر می گذارند که درنهایت سطح بهره وری و درآمد آینده را شکل می دهد. از طرف دیگر، می توانند باعث شوند کارفرماها یا زنان، ارزش کار زنان را کمتر از واقع برآورد کنند و این به تفاوت دستمزد یا فرصت های شغلی منجر شود. نویسندگان به این هم اشاره می کنند که سیاست ها و نهادها، مثل قوانین مرخصی زایمان، نظام مالیاتی، یا دسترسی به مراقبت از کودک، می توانند این هنجارها را تقویت یا تضعیف کنند.

بخش مهمی از مقاله به این می پردازد که این هنجارها از کجا می آیند و چرا این قدر ماندگار هستند. خانواده، مدرسه، رسانه ها و تجربه های تاریخی و مذهبی نقش مهمی در انتقال این باورها از نسلی به نسل دیگر دارند. برای مثال، اگر در جامعه ای برای مدت طولانی کار بیرون از خانه برای زنان نادر بوده، این الگو به صورت قاعده طبیعی در ذهن افراد باقی می ماند، حتی وقتی شرایط اقتصادی و قانونی تغییر کرده است. مقاله به این نکته می رسد که اگر هدف کاهش نابرابری جنسیتی در بازار کار است، سیاست گذار نباید روی مهارت آموزی یا قوانین ضدتبعیض تمرکز کند، بلکه باید به هنجارهای اجتماعی هم توجه داشته باشد. اقداماتی مثل الگو قرار دادن زنان موفق در رسانه ها، طراحی سیاست هایی که مشارکت پدران در مراقبت از کودک را تشویق کند، یا برنامه هایی که در مدارس نگرش های برابرطلبانه را ترویج می دهند، می تواند به تدریج این هنجارها را تغییر دهد. پیام اصلی مقاله این است که شکاف های جنسیتی نتیجه انتخاب های فردی یا محدودیت های اقتصادی نیستند، بلکه ریشه در باورها و قواعد اجتماعی عمیقی دارند که اگر تغییر نکنند، حتی بهترین سیاست های اقتصادی هم اثر محدودی دارند.

شواهد توصیفی

این بخش از مقاله تلاش می کند به زبان آمار نشان دهد هنجارهای جنسیتی در کشورهای مختلف چگونه با هم فرق دارند، در طول زمان چگونه تغییر کرده اند، و این تفاوت ها چه ارتباطی با وضع زنان در بازار کار دارد. نویسندگان برای این کار از پیمایش ارزش های جهانی (World Values Survey یا WVS) و برنامه بین المللی پیمایش اجتماعی (ISSP) استفاده کردند. این نظرسنجی ها از مردم کشورهای مختلف درباره دیدگاه هایشان نسبت به نقش زنان و مردان در خانواده، سیاست و بازار کار سوال می پرسند. اولین نکته ای که مقاله برجسته می کند این است که در سطح جهانی، نگرش ها در حال حرکت به سمت برابری بیشتر است، اما این تغییر هم کند است و هم در همه جا یکسان نیست. برای مثال، در کشورهای شرق آسیا مثل چین، ژاپن و کره جنوبی، در دهه 1990 بیش از نیمی از مردم موافق این نظر بودند که مردان رهبران سیاسی بهتری از زنان هستند ، اما در سال های گذشته این سهم کاهش پیدا کرده است. این نشان می دهد حتی در جوامعی که به طور سنتی دیدگاه های محافظه کارانه تری داشته اند، تغییراتی به سمت برابری جنسیتی در حال رخ دادن است.

بااین حال، نویسندگان تاکید می کنند تفاوت های منطقه ای همچنان بزرگ است. در کشورهایی مثل آمریکا و آلمان، سهم افرادی که چنین دیدگاه هایی دارند کمتر از مناطق دیگر مثل شرق اروپا، آمریکای لاتین یا شرق آسیاست. به بیان ساده، اگرچه همه جا نوعی حرکت به سمت برابری دیده می شود، اما بعضی جوامع جلوترند و بعضی عقب تر. این اختلاف ها نشان می دهد هنجارهای جنسیتی فقط نتیجه رشد اقتصادی یا گذر زمان نیستند، بلکه به عوامل فرهنگی، تاریخی و نهادی هم وابسته اند.

مقاله به طور خاص به نگرش ها نسبت به مادران شاغل می پردازد. داده ها نشان می دهد که در بسیاری از کشورهای اروپای غربی و همچنین کشورهای شمال اروپا مثل سوئد و نروژ، طی سه دهه گذشته، تعداد کسانی که به این دیدگاه منفی باور دارند، به طور قابل توجهی کاهش یافته است. این یعنی در این جوامع، کار کردن مادران به تدریج به عنوان امری عادی و قابل قبول پذیرفته شده است. در مقابل، در برخی مناطق دیگر، این نگرش های سنتی همچنان قوی باقی مانده اند.

مقاله سپس به تفاوت های درون کشورها نگاه می کند، نه فقط تفاوت بین کشورها. نتایج نشان می دهد که افراد جوان، تحصیل کرده و زنان معمولاً دیدگاه های برابرطلبانه نسبت به نقش های جنسیتی دارند. نکته مهم این است که حتی با در نظر گرفتن این ویژگی ها، بخش بزرگی از تفاوت در نگرش ها توضیح داده نمی شود. یعنی در کشوری واحد، میان افرادی با سن، تحصیلات و جنسیت مشابه هم می توان دیدگاه های متفاوتی درباره نقش زنان و مردان پیدا کرد. این موضوع نشان می دهد هنجارهای جنسیتی به ویژگی های فردی ساده محدود نمی شود، بلکه به شبکه های اجتماعی، خانواده، محیط کار و تجربه های محلی هم پیوند یافته اند.

در بخش بعدی، نویسندگان نشان می دهند در کشورهایی که سهم بیشتری از مردم باور دارند که وقتی مادران کار می کنند، کودکان آسیب می بینند یا وقتی شغل کم است، مردان باید در اولویت استخدام باشند ، نرخ مشارکت زنان در بازار کار پایین تر است. این رابطه به ویژه در برخی کشورهای خاورمیانه و جنوب آسیا قوی است، جایی که هنوز اکثریت بزرگی از مردم چنین دیدگاه هایی دارند و همزمان حضور زنان در بازار کار هم محدود است. نویسندگان همچنین به مفهومی به نام جریمه فرزند اشاره می کنند. یعنی افتی که معمولاً در اشتغال و درآمد زنان بعد از بچه دار شدن رخ می دهد. داده ها نشان می دهد در کشورهایی که نگرش های محافظه کارانه تری نسبت به کار مادران وجود دارد، این جریمه بزرگ تر است. به بیان ساده، در این جوامع، بچه دار شدن تاثیر منفی شدید بر مسیر شغلی زنان می گذارد، درحالی که در کشورهایی با دیدگاه های برابرطلبانه، این اثر ضعیف است.

میان هنجارهای جنسیتی و نتایج اقتصادی زنان ارتباط قوی وجود دارد. هرچند این داده ها به تنهایی ثابت نمی کنند که هنجارها به طور مستقیم باعث این نتایج می شوند، اما الگوها به قدری منظم و گسترده هستند که نمی توان آنها را نادیده گرفت. به همین دلیل، نویسندگان تاکید می کنند برای فهم واقعی شکاف های جنسیتی در بازار کار، باید از مهارت، تحصیلات و قوانین فراتر رفت و به این باورهای اجتماعی عمیق توجه کرد.

پرده پایانی

در دنیای امروز، نقش زنان در جامعه و اقتصاد تغییر کرده است. زنان تحصیلات بیشتری دارند، در مشاغل مختلف فعال هستند و سهم قابل توجهی در اقتصاد دارند، اما هنوز تفاوت های زیادی میان زنان و مردان در بازار کار وجود دارد. دستمزد کمتر، فرصت های محدود و مسئولیت های خانوادگی سنگین از جمله مشکلاتی است که بسیاری از زنان با آن مواجه اند. این سوال پیش می آید که چرا با وجود فرصت های برابر و تحصیلات مشابه، هنوز شکاف های جنسیتی پابرجاست. پژوهش های جدید نشان می دهد یکی از دلایل اصلی این مسئله، هنجارهای جنسیتی هستند. یعنی باورها و انتظارات اجتماعی درباره نقش زنان و مردان.

هنجارهای جنسیتی دو نوع اصلی دارند. نوع اول، هنجارهای درونی هستند که فرد در طول زندگی یاد می گیرد و با هویت او پیوند می یابد. مثل باور اینکه کار اصلی زن مراقبت از خانواده است . نوع دوم، هنجارهای بیرونی هستند که از فشار اجتماعی و رفتار دیگران ناشی می شوند. مثل اینکه اگر زن شاغل باشد، جامعه او را مادر خوبی نمی داند . هر دو نوع هنجار می توانند انتخاب های زنان را شکل دهند. حتی اگر قوانین و فرصت های شغلی برابر باشند، این باورها و انتظارات می توانند مانع پیشرفت زنان شوند. شواهد نشان می دهد نگرش ها نسبت به نقش زنان در خانواده و کار به مرور زمان به سمت برابری پیش رفته اند، اما این تغییر در همه جا یکسان نیست. در کشورهای غربی و شمال اروپا، دیدگاه ها نسبت به زنان شاغل مثبت است و زنان راحت تر می توانند کار و خانواده را با هم مدیریت کنند. پژوهش ها همچنین نشان می دهد افرادی که جوان، تحصیل کرده و زن هستند، بیشتر دیدگاه های برابرطلبانه دارند، اما هنوز تفاوت های زیادی در نگرش ها میان افراد کشورها وجود دارد.

مقاله در پایان نشان می دهد که هنجارهای جنسیتی فقط باورهای ثابت نیستند، بلکه روی تصمیم های اقتصادی زنان تاثیر واقعی دارند. هنجارها می توانند روی سرمایه گذاری در تحصیل، انتخاب شغل، میزان اشتغال، تعداد فرزندان و حتی نحوه استفاده از سیاست ها اثر بگذارند. نویسندگان مقاله همچنین توضیح می دهند که تغییر باورها به عوامل مختلفی همچون محیط خانوادگی و اجتماعی دوران کودکی، تجربه های آموزشی، دیدن زنان موفق به عنوان الگو، سیاست های حمایتی و رسانه ها بستگی دارد. بااین حال، تغییر نگرش ها به سادگی رخ نمی دهد. فشار اجتماعی و تصور نادرست از باور دیگران باعث می شود هنجارهای سنتی ادامه پیدا کنند و انگیزه های اقتصادی به تنهایی کافی نیستند.