قیمت نان در ایران همواره یکی از حساس‌ترین متغیرهای اقتصادی و اجتماعی بوده است؛ کالایی که نقش اصلی در امنیت غذایی میلیون‌ها خانوار دارد و هر تغییر در سیاست یارانه آن می‌تواند مستقیماً بر معیشت مردم اثر بگذارد. اکنون با طرح دوباره موضوع نحوه پرداخت یارانه نان در بودجه 1405 و رقم 290 هزار میلیارد تومانی آن، پرسش مهمی در جامعه شکل گرفته است: آیا قیمت نان در سال آینده آزاد می‌شود؟ بررسی سناریوهای سیاستی نشان می‌دهد تصمیم درباره قیمت نان می‌تواند یکی از مهم‌ترین چالش‌های اقتصادی دولت در سال‌های پیش‌رو باشد.

قیمت نان در ایران صرفاً یک متغیر اقتصادی نیست، بلکه شاخصی از امنیت غذایی و ثبات اجتماعی محسوب می‌شود. نان قوت غالب بخش بزرگی از جامعه است و سهم قابل توجهی در سبد مصرفی دهک‌های پایین دارد. به همین دلیل سیاست‌گذاری درباره قیمت نان همواره با حساسیت بالا انجام می‌شود.

هرگونه تغییر در قیمت نان می‌تواند اثر مستقیم بر هزینه معیشت خانوارها داشته باشد. افزایش قیمت نان معمولاً به‌سرعت در شاخص تورم مواد غذایی منعکس می‌شود و فشار بر اقشار کم‌درآمد را افزایش می‌دهد.

در لایحه بودجه 1405، رقم 290 هزار میلیارد تومان برای یارانه نان در نظر گرفته شده است. این رقم یکی از بزرگ‌ترین اقلام یارانه‌ای کشور محسوب می‌شود و نشان‌دهنده اهمیت سیاست قیمت نان در اقتصاد ایران است.

نکته مهم در بودجه، عبارت «پرداخت به ذی‌نفع نهایی» است که می‌تواند به دو شیوه متفاوت اجرا شود. همین ابهام باعث شده بحث آزادسازی قیمت نان دوباره مطرح شود.

در سناریوی اول، سیاست فعلی قیمت نان ادامه می‌یابد؛ یعنی دولت یارانه را به آرد یا نانوایی پرداخت می‌کند و قیمت نان برای مصرف‌کننده ثابت می‌ماند. این مدل سال‌ها در ایران اجرا شده و هدف آن حفظ ثبات قیمت نان بوده است.

مزیت اصلی این روش، حفظ آرامش روانی جامعه است. قیمت نان در این مدل پایین باقی می‌ماند و خانوارها افزایش ناگهانی هزینه را تجربه نمی‌کنند. با این حال، مشکلاتی مانند قاچاق آرد و انحراف مصرف در این سیستم وجود دارد.

سناریوی دوم پرداخت مستقیم یارانه نان به خانوارها است. در این مدل، قیمت نان آزاد می‌شود و دولت یارانه را به‌صورت نقدی یا کالابرگ به مردم می‌دهد. این روش در نگاه اقتصادی شفاف‌تر محسوب می‌شود.

در صورت اجرای این سناریو، قیمت نان به سطح واقعی بازار نزدیک می‌شود. به‌دلیل اختلاف زیاد قیمت آرد یارانه‌ای و آزاد، احتمال افزایش چندبرابری قیمت نان وجود دارد.

در حالی که سیاست‌گذاران اقتصادی بر مهار تورم و کنترل بازار کالاهای اساسی تأکید دارند، طرح پیش‌بینی دلار 160 هزار تومانی از سوی بنیاد ملی گندمکاران، بحث افزایش قیمت نان را دوباره به صدر اخبار آورده و این پرسش را مطرح کرده است که آیا نان نیز وارد فاز «دلاری شدن» خواهد شد؟

قیمت نان دلاری می‌شود؟

انتشار مواضع تازه از سوی بنیاد ملی گندمکاران درباره برآورد نرخ ارز تا سطح 160 هزار تومان، واکنش‌های گسترده‌ای در فضای اقتصادی و رسانه‌ای کشور به دنبال داشته است. این پیش‌بینی که از سوی برخی فعالان صنفی مطرح شده، از نگاه منتقدان می‌تواند زمینه‌ساز فشار جدید بر قیمت کالاهای اساسی، به‌ویژه نان، باشد.

نان به‌عنوان اصلی‌ترین کالای سبد مصرفی خانوار ایرانی، همواره در کانون سیاست‌های حمایتی دولت قرار داشته و هرگونه تغییر در سازوکار تأمین گندم، آرد و یارانه آن، اثر مستقیم بر معیشت اقشار مختلف جامعه دارد. کارشناسان اقتصادی تأکید می‌کنند که قیمت نان بیش از آنکه تابع نرخ ارز آزاد باشد، به سیاست‌های یارانه‌ای، قیمت خرید تضمینی گندم و مدیریت زنجیره تأمین وابسته است.

در سال‌های اخیر، دولت‌ها تلاش کرده‌اند با پرداخت یارانه مستقیم یا غیرمستقیم، مانع جهش قیمت نان شوند. با این حال، افزایش هزینه‌های تولید، حمل‌ونقل و انرژی، فشار مضاعفی بر نانوایان و تولیدکنندگان وارد کرده است.

برخی تحلیلگران معتقدند طرح چنین سناریوهایی درباره نرخ ارز، بیش از آنکه مبنای قطعی سیاست‌گذاری باشد، ابزاری برای چانه‌زنی‌های صنفی در تعیین قیمت خرید تضمینی گندم است. در مقابل، گروهی هشدار می‌دهند هرگونه سیگنال افزایشی در حوزه ارز می‌تواند انتظارات تورمی را تشدید کند و بازار کالاهای اساسی را تحت تأثیر قرار دهد.

در شرایطی که مهار تورم به‌عنوان اولویت اصلی تیم اقتصادی دولت مطرح است، تعیین تکلیف سیاست‌های حمایتی در حوزه گندم و نان، نقشی کلیدی در آرامش بازار و حفظ امنیت غذایی خواهد داشت.

قیمت نان و تجربه اصلاحات قیمتی در ایران

تجربه اصلاح قیمت بنزین و حذف ارز ترجیحی نشان می‌دهد آزادسازی قیمت کالاهای اساسی در ایران معمولاً با تورم انتظاری بالا همراه است. حتی اگر اثر واقعی افزایش قیمت نان محدود باشد، انتظارات تورمی می‌تواند اثر آن را چند برابر کند.

در اصلاحات قبلی، برآوردهای رسمی تورم کمتر از 2 درصد بود اما در عمل تورم بیش از 10 درصد شد. همین تجربه باعث نگرانی درباره آزادسازی قیمت نان شده است.

قیمت نان و اختلاف شدید قیمت آرد

یکی از استدلال‌های مدافعان آزادسازی قیمت نان، اختلاف شدید قیمت آرد دولتی و آزاد است. قیمت آرد یارانه‌ای حدود 900 تومان و آرد آزاد حدود 20 هزار تومان است؛ شکافی بیش از 20 برابر.

این اختلاف قیمت نان را به یکی از مستعدترین کالاها برای قاچاق و فساد تبدیل کرده است. به همین دلیل برخی کارشناسان آزادسازی قیمت نان را راه‌حل حذف رانت می‌دانند.

قیمت نان و نقش سامانه هوشمندسازی نان

با راه‌اندازی سامانه هوشمندسازی نان، کنترل مصرف آرد یارانه‌ای تقویت شده است. داده‌ها نشان می‌دهد با وجود افزایش شکاف قیمتی آرد، مصرف آرد یارانه‌ای تقریباً ثابت مانده است.

این موضوع نشان می‌دهد فناوری توانسته بخشی از مشکلات توزیع یارانه نان را کنترل کند و شاید نیاز فوری به آزادسازی قیمت نان وجود نداشته باشد.

قیمت نان و عدالت یارانه‌ای

یکی از چالش‌های مهم در سیاست قیمت نان، عدالت یارانه‌ای است. مصرف نان در مناطق مختلف ایران بسیار متفاوت است. در مناطق روستایی و کم‌برخوردار مصرف چند برابر شهرهای بزرگ است.

در صورت پرداخت یارانه نقدی یکسان، خانوارهای کم‌مصرف و پرمصرف نان یارانه برابر می‌گیرند که خلاف عدالت است. بنابراین سیاست قیمت نان باید تفاوت مصرف را در نظر بگیرد.

قیمت نان و اثر بر دهک‌های پایین

افزایش قیمت نان بیشترین اثر را بر دهک‌های پایین دارد. سهم نان در هزینه غذایی خانوارهای کم‌درآمد بسیار بالا است. آزادسازی قیمت نان می‌تواند فشار مستقیم بر این گروه وارد کند.

به همین دلیل سیاست‌گذاران همواره قیمت نان را یکی از حساس‌ترین قیمت‌های اقتصادی می‌دانند.

قیمت نان و اثر تورمی احتمالی

افزایش قیمت نان علاوه بر اثر مستقیم، اثر غیرمستقیم نیز دارد. نان یکی از پایه‌های قیمت غذا است و افزایش آن می‌تواند قیمت سایر مواد غذایی را نیز افزایش دهد.

بنابراین آزادسازی قیمت نان می‌تواند موج تورمی گسترده‌تری ایجاد کند.

قیمت نان و ثبات اجتماعی

تاریخ اقتصادی ایران نشان می‌دهد تغییر قیمت نان همواره حساسیت اجتماعی بالایی داشته است. نان نه‌تنها کالای غذایی بلکه نماد امنیت اقتصادی محسوب می‌شود.

به همین دلیل دولت‌ها معمولاً در اصلاح قیمت نان احتیاط زیادی دارند.

قیمت نان و چشم‌انداز 1405

با توجه به بودجه 1405، دو سناریو برای قیمت نان وجود دارد: ادامه یارانه به آرد یا پرداخت مستقیم به مردم. تصمیم نهایی به ملاحظات اجتماعی و اقتصادی بستگی دارد.

احتمال می‌رود دولت برای جلوگیری از شوک، سیاست فعلی قیمت نان را حفظ کند یا اصلاح تدریجی انجام دهد.

جمع‌بندی نهایی

قیمت نان در ایران یکی از مهم‌ترین متغیرهای معیشتی است و هرگونه تغییر در سیاست یارانه آن اثر مستقیم بر زندگی مردم دارد. در بودجه 1405 رقم 290 همت برای یارانه نان در نظر گرفته شده و عبارت پرداخت به ذی‌نفع نهایی دو سناریو را مطرح کرده است: ادامه یارانه به آرد یا پرداخت مستقیم به مردم. آزادسازی قیمت نان می‌تواند شفافیت اقتصادی ایجاد کند اما خطر تورم و فشار بر دهک‌های پایین را نیز به همراه دارد. تجربه اصلاحات قیمتی گذشته نشان می‌دهد فاصله میان برآورد اقتصادی و واقعیت اجتماعی زیاد است، بنابراین تصمیم درباره قیمت نان یکی از حساس‌ترین سیاست‌های اقتصادی دولت در سال آینده خواهد بود.

سوالات متداول قیمت نان

آیا قیمت نان در 1405 آزاد می‌شود؟
دو سناریو مطرح است اما تصمیم نهایی هنوز اعلام نشده است.

چرا آزادسازی قیمت نان مطرح شده است؟
به دلیل اختلاف شدید قیمت آرد یارانه‌ای و آزاد و هزینه بالای یارانه.

آزادسازی قیمت نان چه اثری دارد؟
می‌تواند تورم غذایی و فشار بر دهک‌های پایین ایجاد کند.

یارانه نان چگونه پرداخت می‌شود؟
یا به آرد و نانوایی یا مستقیم به خانوارها.

برای اطلاع از آخرین تصمیم دولت درباره قیمت نان و سیاست‌های معیشتی، صفحه اقتصاد فردانیوز را دنبال کنید و این گزارش را با دیگران به اشتراک بگذارید.

منابع

روزنامه خراسان
اعتمادآنلاین
اسناد بودجه 1405