مرکز مطالعات راهبردی و بین‌الملل در گزارشی مفصل ضمن بررسی سناریوهای احتمالی در قطع شریان نفت در تنگه هرمز، تأکید می‌کند که این بار ایران در واکنش به هرگونه حمله‌ای، هیچ خط قرمزی نخواهد داشت و به احتمال زیاد، تمام زیرساخت‌های نفتی کشورهای حاشیه خلیج‌فارس را هدف قرار می‌دهد.

گروه تحلیل بین‌الملل: بنابر این گزارش تحلیلی، اگر درگیری‌ها با آمریکا یا اسراییل از سر گرفته شود، ایران آن را تهدیدی وجودی تلقی می‌کند و در نتیجه، عرضه نفت منطقه را قطعاً دچار مشکل خواهد کرد. شش کشور تولیدکننده نفت در خلیج فارس برای دسترسی به بازارهای جهانی به عبور بدون مانع کشتی‌ها از تنگه هرمز وابسته‌اند و به هیچ‌وجه نمی‌توانند تنگه هرمز را دور بزنند.

بررسی چهار سناریو در اختلال احتمالی عرضه نفت خلیج فارس

مؤسسه مطالعات راهبردی و بین‌الملل، چهار سناریوی اختلال در عرضه نفت را بررسی کرده و  توضیحاتی نیز درباره احتمال اختلال در صادرات گاز از خلیج فارس، ارائه کرده است.

سناریو 1: ابهام شدید در باب واکنش ایران به هرگونه اخلال در صادرات نفتی خود

در سناریوی اول، آمریکا/اسراییل، سعی می‌کنند صادرات نفت ایران را مختل سازند. این اقدام می‌تواند به شکل محاصره جزیره خارگ، تأسیسات اصلی بارگیری نفت ایران بر روی کشتی‌ها یا توقیف نفتکش‌هایی باشد که نفت خام ایران را حمل می‌کنند.

از آنجا که نفت کالایی جهانی و قابل جایگزینی است، اختلال در هر نقطه‌ای بر قیمت‌ها در همه‌جا اثر می‌گذارد. حذف نفت ایران از بازار موجب می‌شود چین برای تأمین جایگزین رقابت کند، که احتمالاً افزایش حداقل 10 تا 12 دلاری در قیمت جهانی نفت خام را در پی خواهد داشت. 

به نظر می‌رسد این گزینه برای آمریکا مطلوب است اما واکنش ایران به چنین اقداماتی غیرقابل پیش‌بینی است و می‌تواند تبعاتی به دنبال داشته باشد که پیامدهای خطرناکی را بر آمریکا و متحدین آن در منطقه تحمیل کند.

سناریو 2: ایران به اخلال بسنده نخواهد کرد 

در سناریوی دوم، کارشناسان مؤسسه مطالعات راهبردی توضیح می‌دهد که ایران در صادرات نفتی خلیج فارس، اخلال ایجاد کند. این کارزار احتمالاً جریان صادراتی را که از تنگه هرمز عبور می‌کند هدف قرار می‌دهد؛ جایی که مسیرهای رفت‌وبرگشت کشتی‌ها تنها دو مایل عرض دارند. 

ایران می‌تواند نفتکش‌ها را منحرف یا توقیف کند، یا با استفاده از شناورهای تندرو، پهپادها، موشک‌های ضدکشتی یا مین‌های دریایی به آن‌ها حمله مستقیم انجام دهد. در این حالت، تا 18 میلیون بشکه در روز از نفت خام و فرآورده‌های پالایشی غیرایرانی ممکن است محدود یا متوقف شود.

در این سناریو، چندین میلیون بشکه در روز ممکن است برای هفته‌ها مختل شود و قیمت نفت با جهش شدید روبه‌رو خواهد شد؛ هم به دلیل افزایش هزینه حمل‌ونقل و بیمه و هم به سبب خروج برخی اپراتورهای کشتیرانی از منطقه که ظرفیت صادرات را بیش از پیش کاهش می‌دهد.

سناریو 3: نرسیدن نفت ایران به بازارهای جهانی نیز می‌تواند فاجعه بار باشد

در سناریوی سوم، کارشناسان توضیح می‌دهند که آمریکا یا اسراییل مستقیماً تأسیسات نفتی ایران را هدف قرار می‌دهد. 

آثار قیمتی از نظر این کارشناسان، از جهش 10 تا 12 دلاری مورد انتظار در سناریوی اول بسیار بیشتر خواهد بود، به دو دلیل: نخست، آسیب یا تخریب زیرساخت‌های ایران می‌تواند عرضه نفت را برای مدت طولانی‌تری از بازار خارج کند؛ دوم و مهمتر اینکه، انتظار برای تشدید بیشتر از سوی ایران در قالب سناریویی شبیه سناریوی چهارم (که در ادامه توصیف می‌شود). بنابراین، این مسیر می‌تواند قیمت نفت را به بالای 100 دلار در هر بشکه برساند و تقریباً دور از ذهن است.

سناریو 4: ایران این بار با تمام قوا وارد میدان خواهد شد

در سناریوی چهارم که به عقیده کارشناسان آمریکایی، محتمل‌تر از دیگر موارد است، ایران تأسیسات نفتی کشورهای عربی خلیج فارس را هدف قرار می‌دهد. در این سناریو ایران به صورت مستقیم میادین تولید، گره‌های جمع‌آوری و فرآورش، پایانه‌های صادرات نفت کشورهای عربی را هدف قرار می‌دهد. 

در این وضعیت، بسته به اینکه کدام دارایی‌ها از مدار خارج شوند و برای چه مدتی، بخش قابل‌توجهی از 18 میلیون بشکه در روز صادرات غیرایرانی نفت از خلیج فارس در معرض خطر قرار می‌گیرد. علاوه بر آن، احتمال دارد میلیون‌ها بشکه در روز دیگر از خوراک نفت خام داخلی و عرضه فرآورده‌های پالایشی کشورهای آسیب‌دیده نیز در معرض ریسک قرار گیرد.

چنین سناریویی به عقیده کارشناسان این اندیشکده می‌تواند به جهشی تاریخی در قیمت نفت منجر شود؛ حتی بالاتر از سطح 130 دلار در هر بشکه؛ همانند سناریوی 3، تأسیسات نفتی به‌شدت آسیب می‌بینند. 

این موضوع نه‌تنها درباره زیرساخت‌های خشکی صادق است، بلکه به‌ویژه درباره سکوهای بارگیری فراساحلی اهمیت دارد؛ زیرا این سکوها گلوگاه حیاتی ظرفیت صادراتی محسوب می‌شوند.

همچنین جریان گاز طبیعی مایع که از طریق تنگه هرمز به بازارهای جهانی منتقل می‌شود، می‌تواند در صورت بروز درگیری جدید مختل شود. صادرات قطر ــ بیش از 10 میلیارد فوت مکعب در روز ــ ممکن است از طریق مین‌های دریایی، حمله مستقیم به کشتی‌های حامل گاز، یا از کار انداختن پایانه صادراتی این کشور در بندر رأس لفان کاهش یافته یا متوقف شود. چنین وضعیتی می‌تواند حتی قیمت برق را در داخل آمریکا نیز افزایش دهد و تلاش سیاست‌گذاران آمریکایی برای حفظ مقرون‌به‌صرفه بودن انرژی برای مصرف‌کنندگان را ناکام بگذارد.

دور زدن تنگه هرمز غیر ممکن است

همان‌گونه که در یادداشت 23 ژوئن 2025 مرکز مطالعات استراتژیک و بین‌المللی با عنوان «چگونه جنگ با ایران می‌تواند صادرات انرژی از تنگه هرمز را مختل کند» توضیح داده شده، مسیرهای صادراتی جایگزین که تنگه هرمز را دور می‌زنند، تنها می‌توانند بخش محدودی از صادرات روزانه خلیج فارس را پوشش دهند.

خط لوله شرق–غرب شرکت آرامکوی عربستان، مراکز تولید نفت این کشور در استان شرقی را به بندر تجاری ینبع در دریای سرخ متصل می‌کند. این خط لوله می‌تواند بخشی از نفت را از خلیج فارس به دریای سرخ منتقل کند، اما با ظرفیت محدود. در حالی که صادرات معمول عربستان از پایانه‌های خلیج فارس حدود 6 میلیون بشکه در روز است و کمتر از نیمی از صادرات خلیجی عربستان قابلیت تغییر مسیر دارد.

امارات متحده عربی می‌تواند حدود نیمی از صادرات 2 میلیون بشکه در روز خود از خلیج فارس را از طریق خط لوله به بندر فجیره در خلیج عمان منتقل کند و بدین‌ترتیب تنگه هرمز را دور بزند. فجیره در حال حاضر حدود یک‌سوم از مجموع 3.2 میلیون بشکه در روز صادرات امارات را پوشش می‌دهد؛

بنابراین یک‌سوم باقی‌مانده (حدود 1 میلیون بشکه در روز) در صورت بسته شدن هرمز عملاً محصور خواهد شد.

سایر صادرکنندگان نفت خلیج فارس ــ عراق، کویت، بحرین و قطر (با مجموع 5.7 میلیون بشکه در روز) ــ هیچ ظرفیت جایگزین برای دور زدن هرمز ندارند. همچنین قطر هیچ مسیر جایگزینی برای صادرات 10 میلیارد فوت مکعب در روز LNG خود در اختیار ندارد.

جمع‌بندی

نتیجه‌ای که تیم کارشناسی مؤسسه مطالعات راهبردی و بین‌المللی از این چهار سناریو می‌گیرد، این است که با در نظر گرفتن عدم امکان دور زدن تنگه هرمز برای عبور دادن 18 میلیون بشکه نفت خام و همچنین حجم انبوهی از گاز مایع طبیعی، هرگونه اخلال در تنگه هرمز، تحت تأثیر هر یک از سناریوهای احتمالی، به شدت بر قیمت نفت و هزینه انرژی در اروپا و به ویژه آمریکا اثرگذار خواهد بود. همچنین ایشان تصریح کردند که این بار ایران در واکنش به هرگونه حمله، هیچ خط قرمزی نخواهند داشت.