در سیستان و بلوچستان، هنوز زنانی هستند که با خاک سخن می گویند؛ نه با ابزار، نه با چرخ، بلکه با لمس، صبر و حافظه ای که هزاران سال قدمت دارد. در این سرزمین، سفالگری تنها یک هنر یا صنعت دستی نیست، تداوم یک شیوه زیستن است، هنری که از دل هزاره ها عبور کرده و بی آن که به فناوری های مدرن تن دهد، اصالت نخستین خود را حفظ کرده است. هر ظرف سفالی، حاصل پیوندی دیرینه میان انسان و طبیعت است؛ پیوندی که در آن خاک، آب، آتش و دست های صبور زن بلوچ به گفت وگویی خاموش می نشینند.

ثبت جهانی سفال کلپورگان

در 25 کیلومتری شهرستان سراوان، روستای کلپورگان آرام و بی ادعا بر دامنه تاریخ نشسته است؛ روستایی که نامش امروز فراتر از یک نقطه جغرافیایی، به نمادی جهانی از هنر بدوی، خالص و اصیل سفالگری بدل شده است.

سفال کلپورگان با قدمتی نزدیک به هفت هزار سال، هنوز همان گونه ساخته می شود که نیاکان نخستین این سرزمین آن را می ساختند، بدون چرخ، بدون قالب و تنها با دستانی که شکل را از دل گل بیرون می کشند.

این تداوم شگفت انگیز، آن چنان توجه جهانیان را برانگیخت که در آذرماه سال 1396، کارشناسان یونسکو راهی این روستای دورافتاده شدند تا ظرفیت های آن را برای ثبت جهانی ارزیابی کنند؛ مسیری که سرانجام به ثبت جهانی کلپورگان و اهدای لوح ثبت جهانی به مردم آن انجامید. این رویداد، نه تنها مهر تأییدی بر اصالت این هنر بود، بلکه نام کلپورگان را در حافظه فرهنگی جهان ثبت کرد.

روستای گردشگری

کلپورگان امروز به روستایی گردشگری بدل شده است، اما نه از آن دست روستاهایی که هویتشان زیر سایه نمایش و تجاری سازی، رنگ ببازد. اینجا، زنان هنرمند بلوچ، آرام و استوار، هنر خود را پیش چشم بازدیدکنندگان می آفرینند.

کارگاه ها ساده اند، دیوارهای گلی، کف خاکی و نور طبیعی اما در همین سادگی، راز بزرگی نهفته است. هر زن سفالگر، خود یک موزه زنده به شمار می آید، موزه ای که در آن، حرکت دست ها جای ویترین شیشه ای را گرفته و تاریخ نه پشت تابلو، که در جریان زندگی روزمره نفس می کشد.

تماشای دستان این زنان، تجربه ای فراتر از دیدن یک فرآیند تولید است. گل نرم، آرام آرام قد می کشد، شکل می گیرد و در نهایت به ظرفی بدل می شود که گویی از ژرفای زمین با خاطره ای کهن سر برآورده است؛ سفالی منقوش، ساده و صادق که بازمانده ای از جوامع ابتدایی بشر را در خود حفظ کرده و همچنان زنده مانده است.

تنها کارگاه سفالگری بدوی در جهان

نام کلپورگان برگرفته از کَلپوره ، گیاهی دارویی و بومی بلوچستان است؛ همان گونه که سفال این روستا نیز ریشه در طبیعت، اقلیم و زندگی سنتی مردم منطقه دارد.

اگرچه کشاورزی و تولید محصولاتی چون خرما، مرکبات و سبزیجات، شغل اصلی اهالی به شمار می رود، اما آنچه این روستا را از دیگر نقاط متمایز می کند، همین هنر سفالگری است؛ هنری با قدمتی چهار تا شش هزار ساله که تاکنون دست نخورده باقی مانده و تنها کارگاه فعال سفالگری جهان به شمار می رود که هنوز به شیوه کاملا بدوی و سنتی فعالیت می کند.

سفال کلپورگان، یادگاری از هزاره های پیش از میلاد و نماد تداوم حیات نوعی سفال قرمز است؛ شاهکاری برخاسته از اندیشه، تجربه و ذوق زنانی که بی آن که نامشان در تاریخ ثبت شود، تاریخ را ساخته اند.

این هنر، نسل به نسل و سینه به سینه، از مادران به دختران منتقل شده و گذر زمان نه تنها از اصالت آن نکاسته، بلکه بر عمق معنا و ارزش فرهنگی اش افزوده است.

نقوش هندسی ساده اما ژرف، بازتابی از باورها، آرزوها، ترس ها و امیدهای انسان اولیه اند؛ خطوطی که ارتباط ناگسستنی انسان با طبیعت پیرامونش را روایت می کنند.

روایت هایی خاموش که بر بدنه سفال جان گرفته اند و امروز، در سکوت کویر، همچنان سخن می گویند، گواهی زنده بر این حقیقتند که تاریخ، گاه نه در سنگ و کتیبه، بلکه در دستان زنانی ماندگار می شود که خاک را به زندگی بدل می کنند.

این کار، هویت ماست

بی بی گل، بانوی 60 ساله می گوید: من هیچ روزی را یادم نمی آید که مادرم سفال نسازد؛ انگار از اول دنیا همین طور بوده. بچه که بودم، کنار دستش می نشستم و با تکه های گل بازی می کردم. اولش بازی بود، بعد شد کار، بعد فهمیدم که زندگی است. مادرم هیچ وقت نگفت این کار را این طور انجام بده، فقط می گفت نگاه کن. ما با نگاه کردن یاد گرفتیم.

او دستانش را بالا می آورد؛ دست هایی که خط های ریزشان شبیه نقش های روی سفال است. می گوید: چرخ نداریم، چون دست، خودش اندازه را می داند.اگر عجله کنی، گل لج می کند. مادرم همیشه می گفت سفال صبر می خواهد؛ اگر حوصله نداشته باشی، ترک می خورد. من هنوز همان حرف ها را به دخترم می زنم. بی بی گل بر این باور است که هر ظرف، روح خودش را دارد.

بانوی دیگری می گوید: هر بار که دستم به گل می خورد، به یاد مادرم می افتادم، به یاد مادربزرگم که می گفت اگر ما نسازیم، این راه قطع می شود.

او می گوید ادامه دادن این هنر، انتخابی آگاهانه بوده است: من سفالگری را فقط از سر اجبار ادامه ندادم، بلکه فهمیدم این کار، هویت ماست.

سفالگری بدون چرخ

یک کارشناس حوزه میراث فرهنگی در سراوان با بیان این که سفالینه های روستای کلپورگان شهرتی جهانی دارند، می گوید: این آثار، شاهکار اندیشه و هنر زنان سیستان و بلوچستان بوده که نسل به نسل از مادران به دختران بلوچ منتقل شده و گذر زمان نه تنها از اصالت آن نکاسته، بلکه بر ارزش های هنری اش افزوده است.

محمد صدیق دهواری می افزاید: در طول تاریخ همواره زنان، خالقان سفال کلپورگان بوده اند. این هنر کهن بدون استفاده از چرخ سفالگری و تنها با دست شکل می گیرد. تزیینات این سفالینه ها برگرفته از نقوش هندسی با پیشینه ای طولانی است که ریشه در فرهنگ و باورهای مردم منطقه دارد.

سفال کلپورگان فاقد لعاب است و خاک مورداستفاده در آن از منطقه ای به نام مشکوتک واقع در دو کیلومتری روستا تهیه می شود که خاک آن به رنگ صورتی است و پس از پخت به رنگ قرمز در می آید.وی با اشاره به این که نقوش به کاررفته روی سفال ها نمادهای ذهنی و تجریدی هستند، می گوید: این نقوش، روایتگر خواسته های درونی هنرمند بوده و در برخی موارد، بیانگر اعتقادات و باورهایی است که از محیط پیرامونی نشأت گرفته اند.

موزه سفالگری

این کارشناس میراث فرهنگی در تشریح مراحل تهیه سفال کلپورگان می گوید: زنان سفالگر، خاک مخصوص موسوم به گل هاجک را از کوهی به نام شکوتک تهیه کرده و پس از کوبیدن، الک و تصفیه سنتی، گل را آماده ساخت سفال می کنند؛ فرآیندی که کاملا به روش های سنتی و ابتدایی انجام می شود.

دهواری می افزاید: گل آماده شده درون ظرفی سفالی قرار می گیرد و هنرمند با استفاده از دست و چرخاندن ظرف زیرین، سفال موردنظر را شکل می دهد؛ به گونه ای که انگشت شست پا نقش موتور چرخ سفالگری را ایفا می کند و ظرفی تازه در این موزه زنده متولد می شود.

او با بیان این که روستای کلپورگان در زمره روستاهای هدف گردشگری سیستان و بلوچستان قرار دارد، خاطرنشان می کند: موزه سفالگری کلپورگان در ایام نوروز دایر خواهد بود و آماده میزبانی از گردشگران داخلی و خارجی است.