به نقل از روزنامه اعتماد بازار سرمایه، همانند هر سازوکار اقتصادی دیگر، نیازمند دوره های استراحت و بازتنظیم است. هنگامی که این فرآیند طبیعی به تعویق می افتد یا به صورت مصنوعی سرکوب می شود، واکنش بعدی بازار نه آرام و کنترل پذیر، بلکه شدید و پرهزینه خواهد بود.

مطابق نمودار شاخص کل، بازار طی یک بازه زمانی نسبتا کوتاه، رشدی سریع و تقریبا بدون وقفه را تجربه کرده است. شیب این رشد به گونه ای است که نشانه ای از توقف، تعادل یا بازنگری در قیمت ها در آن دیده نمی شود.

چنین رفتاری در هیچ بازاری، حتی در شرایط خوش بینانه، نمی تواند پایدار تلقی شود. واقعیت این است که بازار در این نقطه به اصلاح نیاز داشت و اگر این اصلاح زودتر و در سطوح پایین تر اتفاق می افتاد، امروز نگرانی جدی درباره تبدیل آن به یک ریزش عمیق وجود نداشت.

یکی از ویژگی های مهم روند اخیر بازار، رشد پیوسته و تند آن بدون ایجاد فرصت برای بازبینی و تثبیت قیمت هاست. این نوع حرکت، بیش از آنکه حاصل بهبود بنیادهای اقتصادی یا افزایش بهره وری شرکت ها باشد، ناشی از انتظارات تورمی، کاهش اعتماد به پول ملی و نبود گزینه های جذاب برای حفظ ارزش دارایی ها بوده است.

به بیان ساده تر، بخش قابل توجهی از پول وارد شده به بازار سهام، نه با نگاه سرمایه گذاری بلندمدت، بلکه با انگیزه فرار از کاهش ارزش پول وارد شده است. چنین پولی ذاتا ناپایدار است.

این منابع در شرایط صعودی می توانند بازار را به سرعت بالا ببرند، اما در زمان بروز اولین نشانه های ضعف، همانقدر سریع از بازار خارج می شوند. نتیجه این رفتار، شکل گیری رشدهای تند و سپس افت های شدید است.

در این میان، نمی توان از نقش تصمیمات سیاستگذارانه چشم پوشی کرد. یکی از مهم ترین این تصمیمات، تغییر سازوکاری بود که به طور سنتی مانع نوسان های غیرواقعی قیمت ها می شد. این سازوکار، به طور خلاصه، اجازه نمی داد قیمت یک سهم یا شاخص، بدون پشتوانه کافی از معاملات واقعی، به سرعت تغییر کند. حذف یا تضعیف این محدودیت، عملا باعث شد که قیمت ها با حجم اندکی از معاملات، جهش های بزرگ را تجربه کنند.

نتیجه این تصمیم، رشد سریع تر شاخص بود؛ اما این رشد، بر پایه ای سست بنا شد. وقتی بازار به چنین شکلی بالا می رود، در واقع فرصت تنفس از آن گرفته می شود. قیمت ها بدون مکث بالا می روند و هیچگاه مشخص نمی شود که در سطوح جدید، آیا واقعا خریدار جدی وجود دارد یا خیر.

همین فقدان تنفس است که امروز خود را به صورت افت های ناگهانی و پی درپی نشان می دهد. بدون تردید، فضای سیاسی منطقه و تحولات فرامنطقه ای، همواره یکی از عوامل اثرگذار بر بازار سرمایه ایران بوده است.

احتمال بازگشت یا تشدید ریسک های سیاسی، موضوعی است که هیچ تحلیلگری نمی تواند آن را نادیده بگیرد. طبیعی است که در چنین فضایی، بازار واکنش منفی نشان دهد و سرمایه گذاران محتاط تر شوند. اما اشتباه بزرگ در تحلیل وضعیت فعلی، نسبت دادن تمام مشکلات بازار به ریسک های سیاسی فرامنطقه ای است. این ریسک ها ممکن است جرقه شروع افت را زده باشند، اما زمینه این افت از قبل و در درون بازار شکل گرفته بود.

اگر بازار در ماه های قبل اجازه می یافت که اصلاح تدریجی و کنترل شده ای را تجربه کند، شوک های بیرونی نمی توانستند چنین اثر عمیق و سریعی بر آن بگذارند. به بیان دیگر، ریسک سیاسی می توانست بازار را منفی کند، اما این تصمیمات نادرست داخلی بود که باعث شد منفی شدن بازار به سرعت به یک روند پرهزینه تبدیل شود. انداختن تمام تقصیرها بر گردن عوامل بیرونی، نادیده گرفتن مسوولیت سیاستگذاری داخلی است.

نمودار شاخص کل نشان می دهد که پس از رسیدن بازار به اوج، افت قیمت ها با سرعت بالایی آغاز شده است. این رفتار، نشانه از بین رفتن اعتماد کوتاه مدت و تلاش سرمایه گذاران برای خروج سریع از بازار است. تجربه نشان داده است که در چنین شرایطی، هیچ دستور، توصیه یا اقدام مقطعی نمی تواند جلوی افت را بگیرد. بازار زمانی آرام می شود که احساس کند قیمت ها به سطحی منطقی و قابل دفاع رسیده اند.

اما نکته کلیدی اینجاست که اگر بازار زودتر اصلاح می کرد، امروز با چنین رفتار هیجانی مواجه نبودیم. اصلاح زودهنگام، به بازار اجازه می دهد که قیمت ها را بازتنظیم کند، انتظارات را تعدیل نماید و سرمایه گذاران را برای ادامه مسیر آماده سازد. اما اصلاح دیرهنگام، معمولا با فشار روانی، شتاب در فروش و تشدید بی اعتمادی همراه است.

در نهایت ریزش های دوره ای در بازار سهام در شرایط کنونی، نتیجه همزمان سه عامل است؛ نخست، رشد سریع و بدون وقفه ای که فرصت تعادل را از بازار گرفت. دوم، تصمیمات نادرست سیاستی که سازوکارهای طبیعی کنترل نوسان را تضعیف کرد و سوم، ریسک های سیاسی فرامنطقه ای که به عنوان عامل تشدیدکننده وارد عمل شدند.

نادیده گرفتن نقش دو عامل اول و تمرکز صرف بر عامل سوم، تحلیلی ناقص و حتی گمراه کننده است. بازار سرمایه، بیش از هر چیز، به سیاستگذاری سنجیده و پذیرش واقعیت های رفتاری خود نیاز دارد. اصلاح، بخشی اجتناب ناپذیر از حیات بازار است. هرچه این اصلاح زودتر، شفاف تر و بدون مداخله های نادرست انجام شود، هزینه آن برای اقتصاد و جامعه کمتر خواهد بود