دولت در کنار مدیریت چالش و رسیدگی‌های آنی و مرحله‌ای، ناآرامی های اخیر، نگاه ویژه‌ای هم به بررسی‌های ریشه‌ای و علمی داشته است. در همین چهارچوب چندی پیش رییس‌جمهوری در نامه‌ای به وزیر علوم، تحقیقات و فناوری مأموریت داد تا ظرفیت دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها، اندیشکده‌ها و پارک‌های علم و فناوری کشور برای شناخت زمینه‌ها، ابعاد، علل بروز اعتراضات و پیامدهای آن فعال شود و راه‌ها و شیوه‌های مناسب پاسخگویی و مواجهه با این پدیده و حل مسائل در سریع‌ترین زمان به دفتر رییس‌جمهوری ارائه شود. 

روز شنبه هفته جاری وزیر علوم نیز در نامه‌ای اعضای شورای راهبری «کمیسیون ملی بررسی علمی اعتراضات» را معرفی کرد؛ کمیسیونی که قرار است بازوی فکری و تحلیلی دولت در این حوزه باشد. در ترکیب این شورا، دکتر سید مهدی ابطحی معاون پژوهشی وزارت علوم، دکتر وحید شالچی معاون فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، دکتر محمد‌حسین امید رییس دانشگاه تهران، دکتر شجاع احمدوند رییس دانشگاه علامه طباطبایی، دکتر بابک نگاهداری رییس مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، دکتر رسول رکنی‌زاده رییس دانشگاه اصفهان، دکتر عبدالرضا جوان جعفری رییس دانشگاه فردوسی مشهد، دکتر علیرضا افشاری‌فر رییس دانشگاه شیراز، دکتر همایون مراد نژادی رییس دانشگاه ایلام، دکتر علی باستی رییس دانشگاه گیلان و دکتر محمد‌تقی کرمی‌ فقهی رییس مؤسسه مطالعات فرهنگی، اجتماعی و تمدنی به‌عنوان اعضای شورای راهبری کمیسیون ملی بررسی علمی اعتراضات به ریاست دکتر حسین سیمایی وزیر علوم، تحقیقات و فناوری انتخاب شدند.

شرح وظایف و اهداف کمیسیون ملی 

در همین ارتباط با محمدتقی کرمی، رییس مؤسسه مطالعات فرهنگی، اجتماعی و تمدنی که خود یکی از اعضای این کمیسیون ملی است، گفت‌و‌گو کرده‌ایم. کرمی شرح وظایف و چگونگی کار این کمیسیون را تشریح می‌کند.

به گفته وی، «تهیه گزارش‌های ملی در موضوعات مختلف مسبوق به سابقه است، به عنوان مثال در سیل بزرگ لرستان یا آتش‌سوزی ساختمان پلاسکو از سوی رییس‌جمهوری وقت به دانشگاه‌ها دستور داده شد تا از آن مسأله یک گزارش مدیریتی تهیه کنند. ویژگی گزارش‌های مدیریتی، بین‌رشته‌ای بودن، میدانی بودن و در عین حال چابک بودن است. این گزارش‌ها پلکانی هستند؛ در وهله اول طی دو سه هفته می‌توان یک گزارش ارائه کرد، سپس یک گزارش میان‌مدت و در نهایت یک گزارش نهایی و تکمیلی تهیه خواهد شد که گاهی ممکن است یک تا دو سال زمان ببرد، اما انتظار می‌رود گزارش اولیه در کوتاه‌ترین زمان ارائه شود.» کرمی درباره ابعاد گزارشی که از سوی کمیسیون ملی بررسی علمی اعتراضات ارائه خواهد شد، می‌گوید: «این گزارش‌ها باید جامعه‌نگر باشند یعنی تمام ابعاد قضیه را با دقت ببینند، زیرا اعتراضات 1404 واجد سویه‌های پیچیده‌ای است. مثلاً در سال 1404 بعد از جنگ 12‌روزه، اتفاقی را تجربه کردیم که مداخله خارجی را برجسته کرد، اما صرف نظر از این قضیه، یک رخداد پیچیده و عجیب داشتیم که از ششم و هفتم دی آغاز شد، اوج این اعتراضات که به خشونت کشیده شد در 18 و 19 دی بود. در این روزها سطح خشونت بالا بود و تعداد زیادی از مردم ایران (تفاوتی نمی‌کند نیروهای حافظ امنیت، یا افراد بی‌گناه و حتی کسانی که در اعتراضات رفتار خشن انجام دادند، همگی فرزندان این آب و خاک بودند) جان باختند. همین اتفاق منجر شد که رییس‌جمهوری با در نظر گرفتن مسائل بیرونی، مسائل درونی، پیچیدگی موضوعات اقتصادی، مسائل اجتماعی، سیاسی و فرهنگی به وزارت علوم دستور ارائه یک گزارش کامل علمی را دادند.»

کمیسیون‌های معین در دانشگاه‌ها ایجاد می‌شود

او درباره جزییات ترکیب این کمیسیون می‌افزاید: «ما در «کمیسیون ملی بررسی علمی اعتراضات 1404» شش دانشگاه داریم که دو دانشگاه در تهران و بقیه در استان‌هایی هستند که اعتراضات در آنجا نوع خاصی داشت، مثل گیلان، ایلام، فارس، مشهد و اصفهان. در این کمیسیون به خاص‌بودن‌ها توجه شده؛ مثلاً نوع اعتراضات و کنشگری‌ها در گیلان با ایلام متفاوت بوده است. بنابراین قرار است رؤسای دانشگاه‌ها و دو مؤسسه پژوهشی که در کمیسیون فعال هستند، خودشان هم یک کمیسیون معین تشکیل دهند. به عنوان مثال، دانشگاه گیلان باید یه سری افراد را در دانشگاه خود برای بررسی این موضوع جمع کند و گروهی برای بررسی داشته باشد.» رییس مؤسسه مطالعات فرهنگی، اجتماعی و تمدنی با بیان معیارهای خاص وزارت علوم برای کمیسیون ملی بررسی علمی اعتراضات 1404 توضیح می‌دهد: «وزیر علوم، یک‌سری معیارهایی را بیان کرده‌اند؛ از جمله اینکه صدای همه افراد شنیده شود، همه رشته‌ها مداخله کنند تا در نهایت بتوانیم به پیشنهادهای عملیاتی و راهبردی برسیم. این نکته را باید در نظر گرفت که گزارش ملی یک مجموعه از خرده‌گزارش‌هاست. مثلاً باید برای بررسی دقیق حوادث یک گزارش توصیفی درباره اتفاقاتی که رخ داده روایت شود، البته روایت‌ها باید تجربه‌نگارانه و رسمی باشند.»

وظیفه داریم گزارش‌های روشن و شفاف ارائه دهیم

کرمی در پاسخ به این سؤال که چقدر تلاش می‌شود این روایت‌ها بی‌طرفانه باشند، می‌گوید: «وقتی یک کمیسیون ملی تشکیل می‌شود، خود به خود موضوع بی‌طرفی تأمین خواهد شد. وقتی تکثر گزارش‌ها زیاد می‌شود، امید اینکه بی‌طرفانه باشند بیشتر است. علاوه بر این، پیش‌فرض نهادهای علمی این است که حتی‌المقدور بی‌طرفی را رعایت کنند. پس بخش اول این گزارش‌ها ارائه توصیف‌های درست از وقایع و بخش دوم تببین است. تبیین یعنی چرا این اتفاق افتاد؟ آیا در این اتفاق ابعاد سیاسی مهم‌تر است یا ابعاد فرهنگی؟ آیا این موضوع قابل پیش‌بینی و پیشگیری بود یا نبود؟ قسمت سوم این گزارش، تهیه بسته‌های سیاستی در موضوعات اقتصاد، فرهنگ و سیاست است. این گزارش‌ها باید واجد یک‌سری حرف‌های روشن و شفاف درباره اینکه چه باید کرد و چه نباید کرد، هستند.»

او در پاسخ به این سؤال که کمیسیون چه زمانی کار خود را شروع می‌کند، می‌گوید: «برخی از این دانشگاه‌ها و نهادها کار خود را شروع کرده‌اند. مثلاً دانشگاه علامه و مؤسسه مطالعات اجتماعی، فرهنگی و تمدنی، قبل از هجدهم دی کار خود را شروع کرده‌اند. ما در مؤسسه و همچنین همکارانمان در دانشگاه علامه، جلسات بحث و گفت‌و‌گو و پروژه‌های کوچک‌مقیاس را طراحی کردیم. اکنون منتظر ابلاغ دستورالعمل‌های «کمیسیون ملی بررسی علمی اعتراضات 1404» از سوی وزیر علوم هستیم، اما این بدان معنی نیست که کار هنوز شروع نشده باشد.»

کرمی درباره اینکه گویا «میز مطالعات اعتراضات اجتماعی» در مؤسسه مطالعات فرهنگی، اجتماع و تمدنی وجود دارد و این میز چه خدمتی به کمیسیون ملی می‌تواند ارائه ‌کند، توضیح می‌دهد: «ما میز مطالعات اعتراضات اجتماعی را به شکل خودجوش ایجاد کردیم، اکنون این میز پتانسیلی دارد که می‌تواند در خدمت کمیسیون ملی بررسی علمی اعتراضات 1404 باشد. ایده «میز مطالعات اعتراضات اجتماعی» این بود که فضایی برای بحث و گفت‌و‌گو درباره اعتراضات ایجاد کنیم. مؤسسه ما اولین جلسه برای اعتراضات را در تاریخ 16 دی برگزار کرد؛ در این جلسه از 10 نفر استاد برجسته دانشگاهی دعوت شد تا اعتراضات را تحلیل کنند. بعد از آن جلسه به این ایده رسیدیم که باید به مطالعات خود درباره اعتراضات ادامه دهیم، زیرا احتمال بروز اعتراضات هرچند کوچک به مناسبت‌های سیاسی، اقتصادی و امنیتی، در جامعه‌ای که دارای نیروهای اجتماعی متکثری هست، وجود دارد. البته بروز و وجود اعتراض، علامت سلامت و حیات جامعه است، اما گاه ممکن است اعتراضات به خشونت کشیده شود، از این رو باید از وقوع خشونت پیشگیری کرد.»

باید زمینه اعتراضات سالم فراهم شود

رییس مؤسسه مطالعات فرهنگی، اجتماعی و تمدنی درباره خروجی این کمیسیون از حیث ارائه راهکارهای عملیاتی می‌گوید: «دو نکته در اینجا مطرح است، اول اینکه ما باید به بسته‌های سیاستی و راهکارهای مناسب برسیم. وقتی گزارش‌های ملی گذشته منتج نبوده و ثمری نداشته، یعنی آن راهکارها جدی نبوده‌اند. ما در این دوره دنبال این هستیم که راهکارها مفید، با صراحت بیشتر و قابل سنجش باشند. نفس گفت‌و‌گو درباره اعتراض، یک راهکار مناسب برای مدیریت اعتراض است. دلیل عمده بروز اعتراضات خشن، نبود مکانیزم‌های گفت‌و‌گو در جامعه است. بعضاً گفته می‌شود اعتراض در قانون اساسی به رسمیت شناخته شده، اما مجریان قانون اساسی باید پیشگام شوند تا زمینه اعتراضات سالم فراهم شود. اگر مجریان قانون اساسی زمینه اعتراض سالم را فراهم نکنند، اعتراض‌های خشونت‌آمیز جمعی شکل می‌گیرد. بنابراین، فکر می‌کنم این کمیسیون و میز اعتراضات اجتماعی، بخشی از راهکار است اما نباید به این مقدار قانع باشیم، بلکه این مقدمه‌ای است تا بتوانیم به حرف‌های روشن، دقیق، قابل سنجش و قابل مطالعه در آینده برسیم.»

روزنامه ایران