18 دی ماه، اینترنت جهانی در ایران به صورت کامل و سراسری قطع شد. اینترنتی که بر اساس آخرین گزارش انجمن تجارت الکترونیک تهران، از نظر کیفیت در بین 100 کشور رتبه 97 را دارد و از نظر محدودیت و فیلترینگ با رتبه 99، پس از چین بیشترین محدودیت ها را دارد. این وضعیت یعنی کشورمان دومین کشور با بیشترین محدودیت اینترنت است. بر همین اساس، تجربه کاربران ایرانی از اینترنت مدت ها با سه واژه یعنی کند، پر اختلال و محدود گره خورده است. اما یک ماه پیش در شامگاه چنین روزی، ایرانی ها از همین ارتباط حداقلی و فیلترشده هم محروم شدند. البته، این بار فقط اینترنت قطع نشد، بلکه امکان ارسال پیامک، تماس تلفنی و دسترسی به سایت ها و پیام رسان های داخلی هم از بین رفت. تحت تاثیر این وضعیت با قطع شبکه ملی اطلاعات هم، امکان انجام تراکنش ها یا خرید اینترنتی در داخل کشور مختل شد. در نهایت، وزارت ارتباطات در بیانیه ای اعلام کرد که مراجع امنیتی تصمیم به قطع اینترنت گرفته اند و این وزارتخانه در حال پیگیری برقراری ارتباطات و از سرگیری خدمات مذکور است. سخنگوی دولت هم در آن زمان تاکید کرد که قطع اینترنت تصمیم ترجیحی دولت نیست و همان طور که وزیر ارتباطات گفتند، تصمیم نهادهای امنیتی است و طبیعتا دنبال حق مردم در دسترسی آزاد به اطلاعات هستیم.

با وجود اعلام مسوولان دولت مبنی بر پیگیری برقراری ارتباطات، در هفته اول قطع اینترنت بین الملل فقط شبکه ملی اطلاعات فعال شد و در بستر آن، تقریبا تمام وب سایت های داخلی در دسترس قرار گرفت که این دسترسی هم با اختلال و عملکرد کند مواجه بود. در این شرایط، نمونه های بومی برای رفع نیازهای مختلف مردم به اینترنت بین الملل، از موتورهای جست وجو گرفته تا سرویس های هوش مصنوعی معرفی شدند. اما عمده این جایگزین ها بدون اینترنت بین الملل کارآیی نداشتند و با اختلال در عملکرد مواجه بودند.

قطع کامل و سراسری اینترنت جهانی در ایران به هفته دوم رسید. البته، در ابتدای این هفته نت بلاکس اعلام کرد که افزایش بسیار جزیی در اتصال اینترنت رخ داده، اما سطح دسترسی همچنان حدود 2 درصد حالت عادی است و تغییر معناداری دیده نمی شود. با این حال، از این زمان به بعد کم کم ارتباطات در حال برگشت بود. ابتدا، ارسال پیامک و دسترسی به موتور جست وجوی گوگل در 27 دی ماه فراهم شد. امکان چت در پیام رسان های داخلی نیز از 28 دی ماه برگشت. سپس دستیار هوش مصنوعی چت جی پی تی و دیپ سیک از طریق بعضی اپراتورها هم در دسترس قرار گرفت. از همینجا بود که گمانه زنی های کارشناسی درباره اجرای لیست سفید در اینترنت ایران مطرح شد. از نظر کارشناس ها، وقتی می توان به گوگل یا چت جی پی تی دسترسی داشت، اما نمی توان به اینترنت جهانی متصل شد، ساختار فیلترینگ اینترنت در ایران از بلک لیست وارد وایت لیست شده است. در این وضعیت، عمده دسترسی ها به صورت پیش فرض مسدود هستند و فقط مقاصد از پیش تاییدشده اجازه ارتباط دارند.

با این همه، به دلیل عدم شفافیت و ابهام در روند بازگشت اینترنت ایران به وضعیت قبل از 18دی ماه، نمی شد با قطعیت درباره تغییر روند محدودیت ها در شبکه صحبت کرد. در این هفته، اخبار ضد ونقیضی از برگشت اینترنت می رسید؛ یک بار محمد سراج، نماینده مردم تهران روز سه شنبه، 30 دی ماه را اعلام کرد و بار دیگر، از معاون علمی رییس جمهور گرفته تا برخی فعالان بخش خصوصی آخر هفته یعنی دوم یا سوم بهمن ماه را برای اتصال اینترنت اعلام کردند. با این همه، خبری از اتصال به شبکه جهانی نبود، اما از پنج شنبه شب و روز جمعه سوم بهمن ماه، برخی کاربران اینترنت همراه به صورت محدود، مقطعی و با سرعت پایین به شبکه جهانی متصل شدند. این وضعیت، احتمال اعمال لیست سفید در اینترنت کشور و یا تغییر ساختار محدودیت ها را افزایش داد. منابع بین المللی رصدکننده وضعیت اینترنت نیز تایید کردند که در روزهای دوم و سوم بهمن ماه، دسترسی گسترده تری به اپلیکیشن های پیام رسان انجام شده و تونل های VPN بیشتری از داخل ایران در حال اتصال بوده اند. اما سرویس ها به شدت فیلتر و اتصال بین المللی قابل مشاهده همچنان ضعیف بود؛ موضوعی که نشان دهنده پیکربندی فیلترنت پلاس است.

اتصال محدود و کند به اینترنت جهانی در چهارم بهمن ماه و هفته سوم قطع کامل نیز تکرار شد. منابع معتبر بین المللی هم از بازگشت 40 درصدی اینترنت خبر دادند و کاربران یکی از اپراتورهای همراه نیز توانستند برای مدت کوتاهی بدون نیاز به فیلترشکن دسترسی داشته باشند. اما بعد از دقایق کوتاهی آزادی کامل اینترنت، دوباره اتصال ها فیلتر شد. قطع و وصل اینترنت در روزهای بعد هم ادامه یافت؛ تا اینکه کاربران ایرانی روز سه شنبه هفتم بهمن ماه توانستند به شبکه جهانی دسترسی پیدا کنند و ضریب اتصال اینترنت در ایران به 80 درصد رسید. وزیر ارتباطات نیز از برگشت اینترنت به وضعیت عادی خبر داد. البته، با وجود افزایش قابل توجه شبکه ها و دیتاسنترهایی که در سطح بین المللی قابل مشاهده بودند، بیشتر کاربران عادی همچنان تحت یک سیستم لیست سفید با فیلترینگ شدید و دسترسی ناپایدار به اینترنت مواجه بودند. این وضعیت با افزایش اختلال ها در عملکرد فیلترشکن ها و ترافیک شبکه در روزهای نهم، یازدهم و دوازدهم تایید شد.

تا جایی که وزیر ارتباطات اعلام کرد هنوز شرایط اینترنت به وضعیت پیش از هفدهم و هجدهم دی ماه بازنگشته است. اما کارشناس های شبکه نگرانی هایی نسبت به تغییرات شبکه دارند و از اعمال روند جدید در فیلترینگ خبر می دهند. از نظر آنها، طولانی شدن قطعی، بیشتر نشانه انجام آزمایش ها و اعمال تغییرات جدید برای کنترل شدیدتر اینترنت است. شواهدی مانند باز شدن مقطعی اینترنت بدون فیلتر و قطع دوباره آن نیز نشان می دهد شبکه در مرحله آزمون و تثبیت سیاست های تازه قرار دارد، نه صرفا رفع یک اختلال فنی. از طرف دیگر، به نظر می رسد که این الگو بر مسدودسازی پروتکل های خاص، نظارت روی درگاه های بین المللی و اعمال محدودیت های هدفمند تمرکز دارد. با این وجود، وزیر ارتباطات در این هفته اعلام کرد که اطلاعی از استفاده از ابزار جدید برای فیلترینگ اینترنت در ایران ندارد.

اختلال ها در عملکرد دیتاسنترها و فیلترشکن ها همچنان ادامه یافت؛ تا جایی که برخی بررسی ها بیانگر افزایش محدودیت ها در شبکه و کاهش 60 درصدی پهنای باند در روز چهارشنبه 15 بهمن ماه است. همچنین، تا زمان نگارش این گزارش، اغلب کاربران ایرانی به اینترنت دسترسی ندارند و برخی از آنها تحت فیلترینگ شدید و اینترنت سفید با انواع فیلترشکن های پولی و رایگان سروکله می زنند تا بتوانند برای مدت کوتاه و محدودی آنلاین شوند. از طرف دیگر، سطح دسترسی بسیار پایین تر از حالت عادی است و هنوز بازگشت کامل یا پایدار نیست. بهزاد اکبری، معاون وزیر ارتباطات و مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت نیز پذیرفت که اینترنت کشور هنوز به وضعیت عادی بازنگشته است.

اما او تغییر معماری اینترنت، اینترنت طبقاتی و وایت لیست ها را شایعه و بی اساس دانست . این در حالی است که ارزیابی های فنی خبر از محدودیت های جدید و بسیار جدی در اینترنت ایران می دهند. اکبری درباره آخرین وضعیت اینترنت کشور در پلتفرم ایکس نوشته است: اینترنت هنوز به شرایط عادی بازنگشته و اختلال های فعلی ناشی از محدودیت هایی خارج از اختیار وزارت ارتباطات است. شرکت ارتباطات زیرساخت ضمن نداشتن مسوولیت در این تصمیمات از طریق مجاری مختلف به صورت مستمر پیگیر رفع اختلال است و تاکید می کند تداوم این وضعیت به اکوسیستم دیجیتال و دسترسی روزمره مردم آسیب جدی می زند.

این در حالی است که کاربران ایرانی بیش از قبل با اختلال ها و کنترل های اینترنت دست وپنجه نرم می کنند و تقاضای آنها برای استفاده از VPN افزایش شدیدی داشته است. بر اساس داده های وب سایت top10vpn، نخستین جهش تقاضا در 18 ژانویه (28دی ماه) رخ داد؛ زمانی که میزان استفاده از VPN نسبت به میانگین روزانه 28 روز پیش از قطع اینترنت در 8 ژانویه (18 دی ماه)، 187 درصد افزایش یافت؛ آن هم در شرایطی که سطح اتصال اینترنت در آن مقطع همچنان به شدت محدود بود. در روزهای بعد نیز، هر بار که پنجره های کوتاه و مقطعی دسترسی به اینترنت ایجاد شد، جهش های تازه ای در تقاضا برای VPN ثبت شد.

بیشترین افزایش تاکنون در 23 ژانویه (سوم بهمن ماه) گزارش شده که طی آن تقاضا برای فیلترشکن معادل 579درصد رشد کرده است. علاوه براین، قطعی اخیر اینترنت تلگرام را به بازار داغ پروکسی و کانفیگ تبدیل کرد. به گزارش زومیت، در روزهای محدودیت، بیش از 622 هزار محتوا برای دور زدن فیلترینگ منتشر شد. این رقم تلاش گسترده کاربران برای وصل ماندن به اینترنت جهانی را نشان می دهد. با بازگشت نسبی اینترنت هم جست وجو برای پروکسی 8برابر افزایش یافت. با این همه، یک ماه از قطع کامل و سراسری اینترنت جهانی در ایران می گذرد و اقشار مختلف جامعه از کاربران عادی تا کسب وکارهای مجازی با زیان های جبران ناپذیری مواجه شده اند، اما وضعیت اینترنت کشور یا از اختیارات وزارت ارتباطات خارج است یا این وزارتخانه درباره روند محدودیت ها اظهار بی اطلاعی می کند.