دریای خَزَرپهنه ای آبی است که از جنوب به ایران، از شمال به روسیه، از غرب به روسیه و جمهوری آذربایجان و از شرق به جمهوری های ترکمنستان و قزاقستان محدود می شود.

این دریا که گاهی بزرگ ترین دریاچه جهان و گاهی کوچک ترین دریای خودکفای کره زمین طبقه بندی می شود، بزرگ ترین پهنه آبی محصور در خشکی است. طول آن حدود 1030 تا 1200 کیلومتر و عرض آن بین 196 تا 435 کیلومتر است. سطح دریای خزر در حدود 28 متر پایین تر از سطح دریاهای آزاد است.

بر اساس گزارش موسسه تحقیقات آب، معصومه بنی هاشمی، مدیر مرکز مطالعات و تحقیقات دریای خزر موسسه تحقیقات آب، در باره نوسان های تاریخی سطح آب دریای خزر خاطرنشان کرد: دریای خزر به عنوان بزرگ ترین پهنه آبی محصور در خشکی جهان، همواره با نوسان های طبیعی سطح آب روبرو بوده است.

وی ادامه داد: بررسی داده های ثبت شده در ایستگاه های ترازسنجی نزدیک به دو قرن اخیر نشان می دهد این دریا دوره های متناوب افزایش و کاهش سطح آب را تجربه کرده، اما از اواسط دهه 1370 شمسی تاکنون، روندی کاهشی و نسبتاً پایدار بر تراز آب آن حاکم شده است.

مدیر مرکز مطالعات و تحقیقات دریای خزر موسسه تحقیقات آب افزود: نتایج این بررسی ها نشان می دهد تراز آب دریای خزر از سال 1374 تاکنون بیش از 250 سانتی متر کاهش یافته است به گونه ای که حدود 90 سانتی متر از این کاهش تنها در فاصله سال های 1400 تا 1403 رخ داده و میانگین تراز آب در سال 1403 به منفی 28.15 متر رسیده است.

بنی هاشمی گفت: برآوردها حاکی از آن است که در چهار سال گذشته، حدود 360 میلیارد مترمکعب از حجم آب دریای خزر کاسته شده است.

وی خاطرنشان کرد: شواهد موجود نشان می دهد در صورت تداوم شرایط کنونی، تراز آب دریای خزر در سال 1404 از رکورد حداقل تراز ثبت شده در 500 سال اخیر این دریا نیز عبور خواهد کرد.

مدیر مرکز مطالعات و تحقیقات دریای خزر موسسه تحقیقات آب افزود: همچنین نرخ کاهش سالانه تراز آب که در فاصله سال های 1374 تا 1386 حدود 2 تا 3 سانتی متر در سال بوده، در سال های اخیر به بیش از 20 سانتی متر در سال افزایش یافته است.

بنی هاشمی درباره عوامل مؤثر بر نوسانات تراز آب این دریا ادامه داد: نوسان های تراز آب دریای خزر به طور عمده تحت تأثیر شرایط هیدرواقلیمی حوضه آبریز آن قرار دارد ورودی آب به این پهنه آبی عمدتاً از طریق رواناب رودخانه ها و بارش مستقیم بر سطح دریا تأمین می شود و تبخیر از سطح دریا، مهم ترین مؤلفه خروجی آن به شمار می رود. از این رو، تغییرات دما و شرایط اقلیمی نقش تعیین کننده ای در بیلان آبی دریای خزر ایفا می کند.

وی با اشاره به روند افزایشی دمای سطح آب دریای خزر خاطرنشان کرد: بررسی ها نشان می دهد میانگین دمای سطح آب در 9 سال گذشته بالاتر از مقدار نرمال یا میانگین بلندمدت بوده و این روند افزایشی ادامه دارد.

مدیر مرکز مطالعات و تحقیقات دریای خزر موسسه تحقیقات آب افزود: این وضعیت که همسو با پدیده گرمایش جهانی و تغییر اقلیم است، موجب افزایش تبخیر و تشدید کاهش تراز آب دریای خزر شده و روند فزاینده آن با ورودی رودخانه ها قابل جبران نیست؛ ضمن آنکه آورد رودخانه ها نیز در سال های اخیر از سیری نزولی برخوردار بوده است.

بنی هاشمی از اجرای مطالعه ای جامع برای پیش بینی تغییرات تراز آب دریای خزر تا افق 2050 توسط پژوهشکده مطالعات و تحقیقات منابع آب موسسه تحقیقات آب خبر داد و گفت: در این مطالعه، برای نخستین بار در سطح ملی، از دو رویکرد مستقل شامل توسعه مدل های بیلان آبی مبتنی بر سناریوهای اقلیمی و به کارگیری روش های هوش مصنوعی و یادگیری ماشین برای پیش بینی مستقیم تراز آب استفاده شده است.

وی ادامه داد: نتایج حاصل از این مطالعات نشان می دهد حتی در سناریوهای خوش بینانه نیز احتمال کاهش معنادار تراز آب دریای خزر بسیار بالا است؛ به طوری که میزان کاهش تراز آب در افق 25 سال آینده در سناریوی خوش بینانه حدود 1.8 متر، در سناریوی میانی حدود 3 متر و در سناریوی بدبینانه بیش از 4 متر پیش بینی می شود.

مدیر مرکز مطالعات و تحقیقات دریای خزر خاطرنشان کرد: بخش عمده این کاهش ناشی از تداوم روند افزایشی دما و افزایش تبخیر سالانه از سطح دریا بوده و حتی در سناریوهای میانی نیز بهبود معناداری در بیلان آبی دریای خزر مشاهده نمی شود.

بنی هاشمی افزود:هرچند عدم قطعیت پیش بینی ها با افزایش افق زمانی بیشتر می شود، اما جهت کلی تغییرات در همه سناریوها کاهشی است.

وی با اشاره به پیامدهای کاهش تراز آب دریای خزر خاطرنشان کرد: افت سطح آب می تواند چالش هایی را برای زیرساخت ها و کاربری های ساحلی، بنادر و فعالیت های دریانوردی، شیلات، آبگیر نیروگاه ها، تالاب ها و اکوسیستم های ساحلی به همراه داشته باشد؛ موضوعی که در سواحل جنوبی خزر به دلیل تراکم جمعیتی و تمرکز زیرساخت ها از اهمیت ویژه ای برخوردار است.

مدیر مرکز مطالعات و تحقیقات دریای خزر موسسه تحقیقات آب گفت: دریای خزر در حال گذار از یک سامانه با نوسانات طبیعی بلندمدت به سامانه ای به شدت متأثر از تغییر اقلیم است و رویکرد اصلی باید بر سازگاری با کاهش تراز آب و بهره گیری از نتایج مطالعات علمی در برنامه ریزی های توسعه ای متمرکز شود.