به نقل از فرادید در طول قرن ها، یکی از مهم ترین شهرهای دوران باستان آرام آرام از حافظه ی بشر محو شد. این شهر که توسط اسکندر مقدونی در دوران فتوحاتش بنا شد و به اسکندریه دجله معروف است، زمانی کانون شبکه های تجاری جهانی بود که میان بین النهرین، خلیج فارس و هند ارتباط برقرار می کرد.

اما در فاصله زمانی بین کاهش اهمیت خط میخی و ظهور اسلام در منطقه، این شهر نه تنها از نقشه ی جغرافیا، بلکه از منابع تاریخی هم ناپدید شد. تنها در قرن بیست و یکم بود که باستان شناسی شروع به بازسازی داستان آن کرد.

پس از سقوط امپراتوری هخامنشی، اسکندر در اواخر قرن چهارم پیش از میلاد این شهر را بنیان نهاد. او که از فتوحات خود در شرق تا دره ی سند بازمی گشت، چشم اندازی از مسیری دریایی داشت که بین النهرین را به جهان وسیع تر متصل می کرد. با این حال، جنوب بین النهرین تغییرات بزرگ را از سر می گذراند. رسوبات رودهای دجله و فرات آرام آرام خط ساحلی خلیج فارس را به سوی جنوب هل می داد. اسکندر برای حفظ دسترسی به دریا، شهری بندری نزدیک محل تلاقی دجله و کارون بنا کرد که نام اصلی آن چاراکس اسپاسینو بود.

چاراکس مرکز تجاری پررونقی بود، اما موقعیت دقیق آن مدت ها مورد اختلاف بود. نخستین سرنخ های مدرن در دهه 1960 به دست آمد، زمانی که پژوهشگر بریتانیایی، جان هنسمَن، دژهای عظیمی را در عکس های هوایی نیروی هوایی سلطنتی شناسایی کرد.

به گفته ی استفان هاوزر از دانشگاه کونستانس، موقعیت این مکان که حالا جبل خَیابر نامیده می شود، برای تحقیقات بعدی خوش یمن نبود. افزون بر اینکه اوج شکوفایی این اسکندریه در دوره ای بود که تحقیقات تاریخی و باستان شناسی به آن توجه چندانی نکرده بودند، این مکان تنها 15 کیلومتر با مرز ایران فاصله داشت. این منطقه در طول جنگ در دهه 1980، میدان نبرد بزرگی میان ایران و عراق بود و حتی یک اردوگاه نظامی نیز در خرابه ها برپا شد.

این وضعیت سال 2014 تغییر کرد، زمانی که تیم های پژوهشی بین المللی به جنوب عراق بازگشتند. در جریان بازدید مقامات محلی از این مکان، پژوهشگران از وسعت خرابه ها شگفت زده شدند: دیوار شهر بیش از یک کیلومتر طول و تا هشت متر ارتفاع داشت.

مطالعات بعدی نشان داد این چشم انداز هموار، اسکندریه باستانی دجله را پنهان کرده بود. سال 2016، هاوزر به پروژه پیوست و تخصص خود در زمینه خاور نزدیک در دوران هلنیستی را در اختیار تیم گذاشت. بسیاری از کارهای اولیه محدود به بررسی های سطحی و سنجش از راه دور می شدند، به دلیل نگرانی های امنیتی.

هزاران تصویر پهپاد و پیاده روی در زمین، سفال ها، آجرها و ضایعات صنعتی را در بیش از 500 کیلومتر مربع از زمین نشان داد. بررسی های ژئوفیزیکی مبتنی بر مگنتومتر، یک شهر بزرگ و برنامه ریزی شده را نقشه برداری کردند. داده ها خیابان های گسترده، بلوک های عظیم شهری، معابد، کارگاه ها، کانال ها و حتی مجموعه های شبیه کاخ را نشان دادند. برخی بلوک های شهری از بزرگ ترین ها در دوران باستان هستند.

جهت های مختلف شبکه بندی گواه مراحل مختلف ساخت و مناطق مسکونی، مذهبی، صنعتی و کشاورزی بود. همچنین تصاویر ماهواره ای سیستم های آبیاری باستانی را شمال شهر نشان دادند که دسترسی گسترده ای به مزارع غلات وسیع فراهم می کرد.

اسکندریه دجله احتمالاً مرکز تجارت طولانی مدت در حدود 300 پیش از میلاد تا 300 میلادی بود. کالاهایی از هند، افغانستان و شاید چین از راه این بندر عبور می کردند و بازارهای وسیعی در شهرهایی مانند سلوکیه و کتیسفون در شمال ایجاد می کردند. اما موفقیت شهر به دسترسی آن به رودها وابسته بود.

به گفته هاوزر: اکنون می دانیم که در اینجا نیز معادل اسکندریه مشهور مصر را داریم. وضعیت مشابه است: شهر در جایی بنیان گذاری شده که دریای باز و سیستم های رودخانه ای، یعنی مسیرهای حمل ونقل داخلی، به هم می رسند. اسکندریه دجله باید به طور کامل نقش خود را به عنوان یکی از مراکز اصلی تجارت طولانی مدت باستان برای بیش از 550 سال ایفا کرده باشد.

اسکندریه موقعیت استراتژیک خود را با حرکت دجله به سمت غرب و عقب نشینی ساحل خلیج از دست داد. تا قرن سوم میلادی، این شهر از هر دو رود و دریا دور شده و متروکه بود.

امروزه، کشف دوباره اسکندریه دجله درک ما از تجارت جهانی باستان و رشد شهری را متحول می کند. حفاری های بیشتری برنامه ریزی شده تا اسرار دیگر شهری را که روزی جهان ها را به هم وصل می کرد و سپس در شن های تاریخ ناپدید شد، آشکار کند.