به نقل از روزنامه اطلاعات تفکر انتقادی یکی از بنیادی ترین مهارت های قرن بیست ویکم است؛ مهارتی که به انسان کمک می کند اطلاعات را تحلیل، ارزیابی و بازسازی کند. در جهانی که حجم داده ها، اخبار و روایت های متناقض هر روز افزایش می یابد، آموزش تفکر انتقادی دیگر یک انتخاب لوکس نیست، بلکه ضرورتی حیاتی برای تربیت شهروندان آگاه، مسئول و مستقل به شمار می آید. مدرسه، به ویژه کلاس درس، نخستین و مهم ترین بستر پرورش این توانایی است.

تفکر انتقادی به طور خلاصه توانایی پرسیدن پرسش های درست، شک کردن سازنده، تحلیل شواهد، تشخیص پیش فرض ها و رسیدن به داوری های منطقی و مستدل است. فردِ برخوردار از تفکر انتقادی هر مطلبی را بی درنگ نمی پذیرد و هر ادعایی را مطلق نمی داند. او می آموزد میان واقعیت و تفسیر تفاوت بگذارد، منابع را بسنجد، مغالطه ها را تشخیص دهد و نظر خود را بر پایه استدلال شکل دهد، نه تقلید یا هیجان. چنین تفکری لزوماً به مخالفت دائمی منجر نمی شود، بلکه هدف آن فهم عمیق تر و تصمیم آگاهانه تر است.

پرورش تفکر انتقادی در کلاس درس

پرورش تفکر انتقادی پیش از آنکه به محتوای درسی وابسته باشد، به شیوه آموزش مربوط است. کلاسی که بر حفظیات، پاسخ های از پیش تعیین شده و ترس از اشتباه بنا شده باشد، مجالی برای تفکر انتقادی باقی نمی گذارد. نخستین گام، تغییر نقش معلم از منبع مطلق دانش به راهنمای یادگیری است. معلمی که پرسش می پرسد، گفتگو را تشویق و پاسخ های متفاوت را تحمل می کند، بذر تفکر انتقادی را می کارد.

استفاده از پرسش های باز به جای پرسش های تک پاسخی، یکی از مؤثرترین ابزارهاست. پرسش هایی مانند چرا فکر می کنی این طور است؟ ، اگر شرایط عوض شود چه اتفاقی می افتد؟ یا چه شواهدی برای این نظر وجود دارد؟ ذهن دانش آموز را از حالت انفعال خارج می کند. همچنین کار گروهی، بحث کلاسی، تحلیل متن، بررسی مسائل واقعی جامعه و حتی اشتباه کردن و اصلاح آن، همگی جزیی از فرایند پرورش تفکر انتقادی اند.نکته مهم دیگر، ارزیابی است. تا زمانی که امتحان ها صرفاً حافظه محور باشند، دانش آموز انگیزه ای برای اندیشیدن عمیق نخواهد داشت. ارزیابی باید توانایی تحلیل، استدلال و بیان دیدگاه را بسنجد، نه فقط بازتولید مطالب کتاب درسی را.آموزش و پرورش ایران و چالش تفکر انتقادی نظام آموزشی ایران، به طور تاریخی، بیشتر بر انتقال محفوظات، انضباط بیرونی و پاسخ درست واحد تأکید داشته است. کتاب محوری، کنکورمحوری و کمبود زمان برای گفتگو و تفکر، فضای کلاس درس را به محیطی کم ریسک اما کم خلاقیت تبدیل کرده است. در چنین ساختاری، دانش آموز یاد می گیرد چه بگوید تا نمره بگیرد، نه چگونه فکر کند تا بفهمد.

مسیر تغییر

برای تغییر این وضعیت، اولین قدم تعریف پرورش تفکر انتقادی در اسناد بالادستی است که البته در سند تحول بنیادین آموزش و پرورش این موضوع لحاظ شده است. محتوای کتاب های درسی هم باید از حالت قطعی و دستوری فاصله بگیرد و فرصت تحلیل، مقایسه و تفسیر را فراهم کند.

دومین گام، توانمندسازی معلمان است. معلمی که خود در نظامی غیرانتقادی تربیت شده، بدون آموزش مستمر و حمایت نهادی نمی تواند پرورش دهنده تفکر انتقادی باشد. کاهش فشار کنکور، تنوع بخشی به شیوه های سنجش، تقویت درس هایی مانند فلسفه برای کودکان، مطالعات اجتماعیِ مسأله محور و مهارت های زندگی، از دیگر اقدامات ضروری است.

مهم تر از همه، باید فضای مدرسه از ترس از خطا به یادگیری از خطا تغییر کند. تفکر انتقادی در محیطی رشد می کند که پرسش گری تنبیه نشود و تفاوت دیدگاه، تهدید تلقی نگردد.

پرورش تفکر انتقادی سرمایه گذاری بلندمدت برای آینده جامعه است. جامعه ای که شهروندانش بتوانند بیندیشند، تحلیل کنند و مسئولانه تصمیم بگیرند، در برابر بحران ها مقاوم تر و در مسیر توسعه پایدارتر خواهد بود. کلاس درس، اگر درست طراحی شود، می تواند نقطه آغاز این تحول باشد؛ تحولی که از ذهن دانش آموز شروع می شود و به عقلانیت اجتماعی ختم خواهد شد.

تدریس خلاقانه در مدارس ایران

پیش فرض بسیاری از مردم ایران آن است که در مدارس، شیوه تدریس هنوز همان شیوه های سنتی است و معلمان نمی دانند چطور باید تفکر انتقادی را در دانش آموزان شکوفا کنند یا حتی اگر با روش های نوین تدریس آشنا باشند، وقت یا انگیزه چندانی برای بکارگیری آنها در کلاس ندارند. برای بررسی این موضوع، با دو نفر ار دبیران کارآزموده که در دوره های اول و دوم متوسطه تدریس می کنند گفتگو کرده ایم تا از تجربه های خود در بکارگیری روش های خلاقانه تدریس بگویند.

زهرا خلیل پور، دبیر فلسفه دوره دوم متوسطه است که تجربه سال ها تدریس را در کوله بار خود دارد و تهمینه صنعتی، دبیر ادبیات دوره اول متوسطه که دست کم 20 سال در مدارس کشور تدریس کرده است. از آنجایی که آزادی عمل معلم در تدریس موضوعاتی همچون ریاضی و فیزیک کمتر است، در این گزارش عامدانه معلمانی را انتخاب کردیم که علوم انسانی تدریس می کنند.

خلیل پور معتقد است که تدریس خلاقانه در کلاس درس، مستلزم برخورداری مدرسه و کلاس از برخی امکانات و تجهیزات کمک آموزشی است که خوشبختانه در سال های اخیر بسیاری از مدارس به این موضوع توجه کرده اند. برای مثال، در حال حاضر خیلی از مدارس تهران به ویدئوپروژکتور مجهز هستند تا معلم بتواند به بچه ها فیلم های مرتبط با موضوع درس یا مستندهای آموزشی نمایش دهد.

مدرسه های دولتی عموما از تجهیزات کمک آموزشی بی بهره هستند ولی با توجه به تحولات فناوری و تغییرات نسلی و آشکار شدن این واقعیت که آموزش سنتی دیگر برای نسل جدید جواب نمی دهد، بسیاری از مدارس دولتی هم تلاش می کنند که در زمینه مجهز کردن مدرسه به ابزارهای کمک آموزشی، از غیرانتفاعی ها عقب نمانند. حال اینکه در این راستا تا چه اندازه موفق هستند، کاملا بستگی به توانایی های مدیر مدرسه دارد.

تجربه نشان می دهدکه وقتی مدیر مدرسه اراده می کند در مدرسه خود تحولی ایجاد کند، حتی با دست خالی هم می تواند این کار را انجام دهد ولی متأسفانه اغلب مدیران مدارس دولتی ما در این زمینه دغدغه مند نیستند و به همان آموزش رسمی و تکلیفی که ادارات آموزش و پرورش برای آنها تعین کرده اند بسنده می کنند.

فشار کنکور

یکی از موانع اجرای روش های تدریس خلاق در کلاس های درس در دوره دوم متوسطه، فشار کنکور و الزام دانش آموزان به تمرین تست زنی است. خلیل پور به این نکته اشاره دارد و می گوید از آنجایی که بچه ها از دوره دوم متوسطه باید برای ورود به دانشگاه آماده شوند و با سد کنکور مواجه هستند، اغلب مجبورند که بیشتر ساعات درسی خود را در مدرسه صرف تکرار و تمرین محتوای درسی و تست زنی کنند.

همین موضوع باعث می شود که دست معلم برای پیگیری فعالیت های فوق العاده ای که در راستای پرورش تفکر خلاق و انتقادی هستند، بسته باشد. خلیل پور تأکید می کند که با وجود وقت کم و فشار مدیران برای پیگیری تمرین های کنکوری، بسیاری از معلمان تلاش می کنند که تا جایی که می توانند، فضای خشک کلاس را به محیطی شاد برای تمرین خلاقیت تبدیل کنند.

فعالیت های گروهی

همانطور که قبلا گفته شد، اثربخش ترین شیوه برای درک و یادگیری سریع بچه ها، انجام فعالیت های گروهی در کلاس است.

تهمینه صنعتی دبیر متوسطه در این راستا چند شیوه خلاقانه را در کلاس دنبال می کند زیرا معتقد است رقابت های گروهی کمک می کند که بچه ها دست هم را بگیرند و یکدیگر را بالا بکشند.

او تأکید دارد که گروه بندی در کلاس تصادفی نیست، بلکه هر گروه شامل بچه های قوی، متوسط و ضعیف می شود و بچه های قوی و متوسط آن قدر به ضعیف ترها کمک می کنند که آنها هم از نظر درسی تقویت شوند. یکی از فعالیت های گروهی در کلاس های او، لقمه نویسی (خلاصه نویسی) است.

در این فعالیت، او بچه ها را به گروه های مختلف تقسیم می کند و از هر گروه می خواهد یکی از سرفصل های درسی را خلاصه نویسی کنند (مثلا یک گروه آرایه های ادبی، یک گروه فهرست اعلام، گروه دیگر نکات نگارشی و  ...). سپس بچه ها لقمه هایی که آماده کرده اند را باهم جابجا کرده و آنها را مطالعه می کنند.

فعالیت دیگری که او در کلاس دنبال می کند، توپ دانایی است. او می گوید در این شیوه روی یک توپ، چند لایه سلفون می کشیم و در هر لایه، یک یا چند سوال قرار می دهیم. گروه ها توپ را به سمت هم پرتاب می کنند و هر گروه، سوال موجود در آخرین لایه را برمی دارد و باید سریع پاسخ دهد. این یکی از روش های هیجان انگیز تدریس است که علاوه بر تقویت یادگیری، در ایجاد حس خوب در بچه ها هم نقش زیادی دارد.

خلیل پور نیز بر استفاده از روش بارش فکری در کلاس های فلسفه تأکید دارد و می گوید در این روش معلم به جای توضیح دادن درس، با طرح سؤالات جذاب، بچه هارا ترغیب می کند که وارد بحث شوند، نظرات یکدیگر را بشنوند و نقد کنند و در نهایت به یک پاسخ درست برسند. ارائه کنفرانس های کلاسی هم روشی دیگر برای مشارکت بچه ها در تدریس های اوست و معتقد است در تمامی کلاس هایش بچه ها در تدریس با او همراهی دارند، در گروه بندی های مختلف به سوالاتش جواب می دهند، بحث می کنند و فضای کلاس شاد است.

خلیل پور گاهی برای برخی سرفصل های درسی، فیلم یا کتاب مرتبط به بچه ها معرفی می کند یا حتی گاهی در کلاس فیلم یا مستند مرتبط را به نمایش می گذارد. برای برخی سرفصل ها هم از خود بچه ها می خواهد که یک نمایش کلاسی ترتیب بدهند. او به طور ویژه می گوید که هرگاه به تدریس فلسفه سقراط می رسم، با کمک بچه ها صحنه محاکمه سقراط را به یک نمایش کلاسی تبدیل می کنیم.

تمرین بین رشته ای، جمله نویسی، گردش علمی

صنعتی هم می گوید گاهی برای یادگیری بهتر است، فعالیت های درسی را در چند شاخه پیگیری کرد. مثلا می توانیم یک داستان از کتاب آموزش زبان انگلیسی را به بچه ها بدهیم و از آنها بخواهیم درباره اش نقاشی بکشند یا می توانیم یک نقاشی به بچه ها بدهیم و از آنها بخواهیم برایش یک داستان به زبان انگلیسی بنویسند.

یکی از کارهای دیگری که او در کلاس انجام می دهد، آموزش کدگذاری یا جمله نویسی برای یادگیری سریع تر است.

به گفته صنعتی، حفظ کردن فهرست اعلام (زمان تولد و مرگ، فهرست آثار و اطلاعات مربوط به زندگی شاعران و نویسندگان) اغلب برای دانش آموزان دشوار و وقت گیر است.

بدین منظور من از آنها می خواهم برای هر شاعر یا نویسنده یک کد در نظر بگیرند تا اطلاعاتش را با آن کد به یاد بیاورند یا با استفاده از اطلاعات زندگی اش، سعی کنند یک جمله بسازند تا با یادآوری آن جمله، داده های مربوط به آن شاعر یا نویسنده هم به ذهنشان متبادر شود.

خلیل پور هم از گردش های علمی به عنوان شیوه جذاب تدریس یاد می کند و می گوید بازدید دانش آموزان از موزه های تاریخی یا خانه -موزه های نویسندگان و شاعران مشهور به همراه شنیدن داستان هایی که معلم یا راهنما درباره آن مکان به دانش آموزان می گویند، کمک می کند که درک کامل تری از موضوعات درسی بدست آورند.

انشای خلاقانه

یکی از درس هایی که آموزش درست آن در نظام آموزشی ما مغفول واقع شده، انشا است که یا ساعت اختصاص داده شده به آن صرف تدریس دروس دیگر می شود یا معلم به همان شیوه سنتی از بچه ها می خواهد چیزی بنویسند بدون آنکه مهارت نوشتن را به آنها بیاموزد. صنعتی برای تقویت مهارت نوشتن دانش آموزان راهکار جالبی دارد. او می گوید من بچه ها را به گروه های مختلف تقسیم می کنم، سپس یک فایل صوتی، پادکست یا موسیقی مرتبط با موضوع انشا برای آنها می گذارم تا گوش کنند یا یک متن مرتبط می دهم تا آن را بخوانند.

آنگاه از بچه ها می خواهم کلمات زیبایی که در متن دیدند یا در فایل صوتی شنیدند را یادداشت کنند و بعد با استفاده از این کلمات، انشای خود را به شکل گروهی بنویسند.

خوبی کار گروهی آن است که بچه ها توانایی های گوناگونی دارند؛ مثلا یکی خوب می تواند احساساتش را بیان کند، دیگری می تواند جملات را به شیوه درست نگارش فارسی بنویسد، یکی خط خوبی دارد و  ....به این ترتیب، در پایان کلاس، هر گروه یک انشای خوب تحویل معلم می دهد.

به نظر می آید تدریس خلاقانه در مدارس ایران، بیش از آنکه ناشی از ندانستن معلمان باشد، قربانی ساختارهای حافظه محور، فشار کنکور و محدودیت های نهادی است. تجربه های معلمان علوم انسانی نشان می دهد حتی در همین چارچوب محدود هم می توان با روش هایی مانند کار گروهی، گفتگو، نمایش، بارش فکری و نوشتن خلاقانه، ذهن دانش آموزان را از انفعال بیرون کشید.

با این حال، گسترش این تجربه ها نیازمند تغییر در شیوه ارزیابی، کاهش تمرکز بر تست زنی و حمایت واقعی از معلمانی است که می خواهند کلاس درس را از محل انتقال محفوظات به فضای پرورش اندیشه تبدیل کنند.