حاج مرتضی هر صبح عادت داشت پنجره کوچک خانه اش را باز کند و چند دقیقه ای به صدای رفت وآمد خیابان گوش دهد. اما این روزها، پرده را که کنار می زند، فقط دیوار ضخیمی از غبار و دود مقابلش می ایستد. هوای سرد آمیخته با بوی تیز آلودگی، گلویش را می سوزاند و سرفه ای خشک از سینه اش بالا می آید.او این روزها ذهنش کندتر از همیشه کار می کند. به یاد نمی آورد آخرین باری که بدون درد و سرگیجه از پله ها پایین رفته کی بود. حتی حوصله تلفن جواب دادن ندارد. خودش نمی داند این بی حوصلگی از کجاست اما حس می کند انگار هوای آلوده ای که در ریه هایش می نشیند، راهش را به دل و فکرش باز کرده و مثل غبار، روی همه چیز یک لایه بی رمقی نشانده است.

بر اساس مقاله منتشره در دفتر محیط زیست اروپا (EEA) و ScienceDirect و وبلاگ انجمن روان پزشکی آمریکا (APA)، آلودگی هوا برای جمعیت سالمندان خطرات بسیاری دارد. در این مطلب سعی بر این داریم مکانیسم های زیست شناختی محتمل، شواهد اپیدمیولوژیک و راهکارهای محافظتی برای سالمندان را به زبان قابل فهم برای عموم توضیح دهیم.

آلودگی هوا چیزی فراتر از مشکلات تنفسی برای سالمندان

سال ها تصور می شد که اثرات آلودگی هوا محدود به ریه ها و قلب است، اما شواهد جدید نشان می دهد، ذرات معلق ریز و گازهای ترافیکی می توانند مسیر خود را تا مغز باز کنند. تماس طولانی مدت سالمندان با این آلاینده ها می تواند با افزایش خطر افسردگی، اضطراب و کاهش عملکرد شناختی در سالمندان مرتبط باشد.

سالمندانی که به طور مداوم در معرض PM2.5 و NO₂ هستند، بیشتر دچار کاهش تمرکز، اختلال حافظه و نوسان های خلقی می شوند. این یافته ها نشان می دهد که اثرات روانی آلودگی هوا حتی در سطح خفیف می تواند کیفیت زندگی سالمندان را به طور محسوس کاهش دهد. این اثرات می توانند رفتار اجتماعی سالمندان را تحت تأثیر قرار داده، کاهش میل به بیرون رفتن، انزوای اجتماعی و کاهش فعالیت های روزمره را در پی داشته باشد.

مکانیسم های زیستی اثرات روانی آلودگی بر سالمندان

ذرات ریز می توانند از طریق جریان خون یا اعصاب بویایی وارد مغز شده و فرآیندهایی مثل التهاب سیستمیک و استرس اکسیداتیو را فعال کنند. این فرآیندها می توانند مسیرهای عصبی را تغییر داده و بر عملکرد حافظه، تمرکز و خلق وخو اثر بگذارند. در سالمندان، مغزی که به طور طبیعی حساس تر و آسیب پذیرتر است، این اثرات می تواند باعث افزایش افسردگی، اضطراب و حتی تشدید علائم زوال شناختی شود. علاوه بر این، تحقیقات نشان می دهند که تماس مزمن با آلاینده ها می تواند پاسخ های شناختی و عاطفی را کند کرده و انعطاف ذهنی را کاهش دهد.

تجربه شخصی سالمندان در روزهای آلوده

برای سالمندانی مانند حاج مرتضی، اثرات آلودگی هوا ملموس و روزمره است. روزهایی که هوا سنگین و خاکستری است، حتی قدم زدن کوتاه تا سر کوچه نیز دشوار می شود. ذهن او پر از فراموشی های لحظه ای است و خلقش گاهی بی دلیل پایین می آید. دیگر خبری از انرژی و نشاط گذشته نیست، صحبت با دوستان یا پاسخ به تماس تلفنی، حالش را خسته می کند. حتی فعالیت های ساده ای که قبلاً بخشی از زندگی روزمره او بودند، حالا به چالشی برای ذهن و جسم تبدیل شده اند. این تجربه ها نمونه ای از تأثیرات روانی آلودگی بر سالمندان است که پژوهش های علمی نیز آن را تأیید می کنند.