سوخو-24 محصول دورانی است که مفهوم بمب افکن تاکتیکی معنا داشت؛ دورانی که هنوز موشک های کروز همه چیز را تعیین نمی کردند و هواپیما باید خودش را به دل آتش می زد. اتحاد جماهیر شوروی در دهه 60 میلادی به هواپیمایی نیاز داشت که بتواند در ارتفاع بسیار پایین، با سرعت بالا، در هر شرایط آب وهوایی و بدون اتکا به برتری هوایی مطلق، مأموریت تهاجمی انجام دهد. نتیجه این نیاز، سوخو-24 بود؛ هواپیمایی سنگین، پرقدرت، با بال متغیر و تمرکز مطلق بر نفوذ و ضربه.

ورود سوخو-24 به ایران به سال های پایانی جنگ تحمیلی بازمی گردد. ایران در آن مقطع، پس از سال ها تحریم و فرسایش ناوگان غربی، به یک بمب افکن تاکتیکی واقعی نیاز داشت؛ هواپیمایی که بتواند مأموریت هایی را انجام دهد که فانتوم های خسته و تایگرهای سبک دیگر از پسش برنمی آمدند. خرید سوخو-24 نه یک انتخاب لوکس، بلکه یک ضرورت عملیاتی بود. ایران به دنبال هواپیمایی می گشت که مستقل از سامانه های غربی، قابل نگهداری در شرایط تحریم و قابل تطبیق با تاکتیک های بومی باشد.

سوخو-24 از همان ابتدا نشان داد که پرنده ای ساده نیست. این هواپیما خلبان تنبل را تحمل نمی کند و تکنسین کم تجربه را هم. دو نفره بودن کابین، با نشستن افسر تسلیحات در کنار خلبان، نشان می دهد که فلسفه طراحی آن بر اساس مأموریت های پیچیده بوده؛ مأموریت هایی که نیاز به مدیریت همزمان پرواز، ناوبری، تسلیحات و بقا دارند. بال متغیر این هواپیما اجازه می دهد در برخاست و فرود رفتار یک پرنده سنگین را داشته باشد و در نفوذ، به یک موشک بالدار تبدیل شود.

سوخو-24 اساساً برای پرواز در ارتفاع پایین ساخته شده است؛ جایی که خطای انسانی مساوی با برخورد به زمین است. سامانه ناوبری و رادار تعقیب عوارض زمینی این هواپیما، در زمان خودش یک جهش فناورانه محسوب می شد. هواپیما می تواند با حداقل دخالت خلبان، در ارتفاع بسیار کم و با سرعت بالا پرواز کند، پستی وبلندی زمین را بخواند و خود را با آن تطبیق دهد. این همان چیزی بود که آن را برای نفوذ به عمق سامانه های پدافندی دشمن مناسب می کرد.

موتورهای AL-21F-3A قلب تپنده این پرنده اند؛ موتورهایی پرمصرف، پرقدرت و سرسخت. سوخو-24 اقتصادی نیست، کم مصرف نیست، و هرگز قرار نبود باشد. فلسفه اش برو، بزن، برگرد است. توان حمل مهمات متنوع، از بمب های سقوط آزاد گرفته تا موشک های هدایت شونده، به این هواپیما انعطاف عملیاتی بالایی می دهد. در نیروی هوایی ایران، این توان به تدریج با بومی سازی تسلیحات و سامانه ها تکمیل شد.

نکته مهم این است که سوخو-24 ایرانی، یک کپی ساده از نمونه شوروی نیست. در طول سال ها، این هواپیما وارد فرآیند ارتقا شد؛ از اویونیک گرفته تا تسلیحات و حتی برخی سامانه های ناوبری. ایران یاد گرفت چگونه بدون پشتیبانی سازنده، این پرنده پیچیده را زنده نگه دارد. این کار ساده نبود و نیست، اما نتیجه اش حفظ یکی از مؤثرترین بمب افکن های تاکتیکی منطقه است.

با وجود همه توانایی ها، سوخو-24 ایران هرگز وارد نبرد رسمی نشد. این موضوع گاهی به اشتباه به ضعف یا عدم کارایی نسبت داده می شود، در حالی که واقعیت دقیقاً برعکس است. سوخو-24 برای سناریوهایی نگه داشته شد که قرار نبود به سادگی رخ دهند؛ برای روزهایی که تصمیم گیران می دانستند اگر این هواپیما بلند شود، یعنی شرایط به مرحله ای رسیده که بازگشتی در کار نیست.

در دکترین عملیاتی ایران، سوخو-24 یک دارایی استراتژیک تاکتیکی محسوب می شود. نه برای نمایش، نه برای رزمایش های پر سر و صدا، بلکه برای مأموریت هایی که باید با دقت، غافلگیری و ضربه مؤثر همراه باشند. این هواپیما تمرین کرد، پرواز کرد، خلبانانش تجربه اندوختند،

اما مأموریت جنگی واقعی به آن واگذار نشد؛ شاید چون همان تهدید بالقوه اش کافی بود.

از نظر فنی، سوخو-24 امروز دیگر هواپیمای جوانی نیست. طراحی آن به دهه ها قبل بازمی گردد و طبیعتاً در برابر جنگنده های نسل جدید محدودیت هایی دارد. سطح مقطع راداری بالا، نیاز به پشتیبانی لجستیکی سنگین و مصرف سوخت زیاد، همه نقاط ضعف آن هستند. اما در عین حال، این هواپیما هنوز یک بمب افکن واقعی است؛ نه یک پلتفرم چندمنظوره سبک، نه یک جنگنده تزیین شده با بمب.

سوخو-24 در نیروی هوایی ایران، بیش از آنکه یک ابزار جنگی مصرف شده باشد، یک تجربه انباشته است. تجربه پرواز در ارتفاع پایین، مدیریت مأموریت های پیچیده و نگهداری یک سامانه سنگین در شرایط تحریم. این تجربه ها چیزی نیست که با خرید یک هواپیمای جدید به سادگی جایگزین شود.

سوخو-24 را باید همان طور دید که هست: یک بمب افکن تاکتیکی کلاسیک، با روحیه ای خشن و بی رحم، که برای جنگ ساخته شد اما در ایران بیشتر به نگهبان خاموش بدل شد. هواپیمایی که همیشه آماده بود، اما شاید همین آماده بودن، بزرگ ترین نقش آن در بازدارندگی بود.