پس از بیش از یک دهه اجرای نظام دهک‌بندی برای پرداخت یارانه‌ها، دولت از اجرای فرمول جدید یارانه نقدی خبر داده است؛ فرمولی که به جای طبقه‌بندی ساده خانوارها در دهک‌های درآمدی، بر «درآمد واقعی خانوار» تمرکز دارد و وعده می‌دهد عدالت بیشتری در توزیع یارانه نقدی و کالابرگ برقرار شود. این تغییر مهم در حالی اعلام شده که طی ماه‌های اخیر، حذف گسترده یارانه‌ها موجی از اعتراض و ابهام در میان مردم ایجاد کرده و این پرسش را جدی‌تر از همیشه مطرح کرده است: چه کسی واقعاً نیازمند یارانه نقدی است و چه کسی نه؟

وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی اعلام کرده آیین‌نامه پیشنهادی این فرمول جدید به هیئت دولت ارسال شده و پس از تصویب، مبنای اصلی تشخیص مشمولان یارانه نقدی خواهد شد. هدف این است که به جای برچسب‌زدن کلی به خانوارها در دهک‌های 8، 9 و 10، تصویر دقیق‌تری از توان واقعی معیشتی هر خانواده به دست آید.

در این گزارش، جزییات فرمول جدید یارانه نقدی، تفاوت آن با دهک‌بندی سنتی، شاخص‌های ارزیابی، مثال‌های عملی، پیامدها برای خانوارها و پاسخ به پرسش «چه کسانی ممکن است از لیست یارانه نقدی حذف شوند» بررسی می‌شود.

دهک‌بندی سنتی بر پایه چند شاخص کلی مثل سطح درآمد ثبت‌شده، مالکیت خودرو یا ملک و برخی داده‌های بانکی عمل می‌کرد. این روش اگرچه ساده بود، اما در عمل خطاهای جدی داشت: بسیاری از خانوارهایی که ظاهراً درآمد بالاتری داشتند، به دلیل هزینه‌های سنگین زندگی، عملاً در مضیقه بودند؛ و در مقابل، برخی خانوارها با درآمدهای غیرشفاف یا هزینه‌های پایین، در دهک‌های پایین قرار می‌گرفتند.

به همین دلیل، انتقاد از دهک‌بندی به‌تدریج به یک اجماع تبدیل شد. احمد میدری نیز به صراحت گفت تصور ثروتمند بودن همه 27 میلیون نفر در سه دهک بالای درآمدی اشتباه است و بسیاری از این افراد لزوماً مرفه نیستند.

فرمول جدید یارانه نقدی قرار است این نابرابری را اصلاح کند.

آیین‌نامه پیشنهادی وزارت کار چند شاخص کلیدی را در محاسبه یارانه نقدی دخیل می‌کند:

درآمد خالص خانوار: پس از کسر مالیات و هزینه‌های ضروری

تعداد اعضای خانوار: خانواده‌های پرجمعیت نیاز بیشتری دارند

هزینه‌های واقعی زندگی: شامل مسکن، خوراک، حمل‌ونقل و خدمات

محل سکونت: تفاوت هزینه‌ها میان تهران و سایر شهرها لحاظ می‌شود

بر این اساس، دهک‌های 8، 9 و 10 به‌عنوان یک برچسب کلی کنار گذاشته می‌شوند و هر خانوار بر اساس ترکیبی از درآمد و هزینه واقعی ارزیابی می‌شود.

برای درک بهتر فرمول جدید یارانه نقدی، یک مثال ساده مفید است:

خانواده‌ای 4 نفره در تهران با درآمد 40 میلیون تومان و هزینه‌های ضروری 28 میلیون تومان، درآمد واقعی 12 میلیون تومان دارد و در گروه متوسط قرار می‌گیرد. در سیستم قدیمی ممکن بود این خانواده صرفاً به‌خاطر درآمد 40 میلیونی در دهک بالا قرار گیرد و یارانه نقدی خود را از دست بدهد، در حالی که فشار هزینه‌ای بالایی دارد.