در حالی‌که بحث اصلاح سیاست‌های ارزی و حرکت به سمت تک‌نرخی شدن ارز دوباره در کانون توجه قرار گرفته، دولت اعلام کرده است هر تصمیمی درباره نرخ ارز باید با پیش‌بینی «سبد حمایتی» همراه باشد تا فشار تورمی بر معیشت مردم، به‌ویژه دهک‌های پایین و متوسط، کنترل شود. معاون اجرایی رییس‌جمهور در گفت‌وگویی زنده با مردم چهارمحال و بختیاری تأکید کرد که در جلسات دولت، این موضوع به‌عنوان یک اصل مطرح شده و مسیر حمایت معیشتی از طریق کالابرگ و یارانه‌ معیشتی برای حفظ قدرت خرید کالاهای اساسی در دستور کار قرار دارد.

پیام اصلی اظهارات محمدجعفر قائم‌پناه روشن است: اصلاحات ارزی بدون پوشش حمایتی، می‌تواند اثر مستقیم بر قیمت کالاهای ضروری بگذارد و همین مسئله دولت را وادار کرده که بسته حمایتی برای دهک‌های اول تا هفتم و حتی دهک هشتم را هم در محاسبات خود لحاظ کند. از نگاه دولت، هدف این است که یارانه‌ها به جای مسیرهای غیرشفاف و شبکه‌های توزیع مشکل‌دار، به «مصرف‌کننده نهایی» برسد؛ یعنی جایی که فشار گرانی واقعاً احساس می‌شود.

این گزارش، جزییات «یارانه معیشتی»، مفهوم «سبد حمایتی»، ارتباط آن با سیاست ارزی، دلایل تغییر مسیر یارانه‌های ارزی و همچنین محورهای اقتصادی مطرح‌شده در این گفت‌وگو را مرور می‌کند.

وقتی از «یارانه معیشتی» و «سبد حمایتی» صحبت می‌شود، منظور یک سازوکار حمایتی برای جبران بخشی از هزینه‌های خانوار در خرید کالاهای ضروری است. در سال‌های اخیر، تغییرات قیمت در کالاهای اساسی و فشار تورمی باعث شده این نوع حمایت‌ها دوباره به مطالبه عمومی تبدیل شود.

سبد حمایتی معمولاً به شکل «پرداخت غیرنقدی» یا «کالابرگ» طراحی می‌شود؛ یعنی خانوار به جای دریافت پول نقد، اعتبار مشخصی برای خرید اقلام ضروری (مثل مرغ، برنج، روغن، ماکارونی و لبنیات) دریافت می‌کند. دولت می‌گوید این روش، دو مزیت دارد: هم احتمال انحراف منابع کمتر می‌شود، هم اثر تورمی پرداخت نقدی کاهش می‌یابد.

در توضیحات معاون اجرایی رییس‌جمهور، یک نکته کلیدی تکرار شد: هر تصمیم درباره نرخ ارز باید همراه با پیش‌بینی سبد حمایتی برای دهک‌های اول تا هفتم و حتی هشتم باشد. این جمله نشان می‌دهد دامنه حمایت صرفاً محدود به فقیرترین دهک‌ها نیست و ممکن است بخش قابل توجهی از طبقه متوسط هم در بسته حمایتی دیده شود.

از نگاه دولت، هدف اصلی «حفظ قدرت خرید مردم» در حوزه کالاهای اساسی و نهاده‌های دامی است؛ یعنی اگر اصلاحات ارزی یا تغییر سازوکار تخصیص ارز ترجیحی رخ دهد، مسیر حمایت معیشتی باید مانع از تبدیل شدن این تصمیم به موج گرانی در سبد خوراکی خانوار شود.

یکی از مطالبات فعالان اقتصادی در نشست شهرکرد، موضوع تک‌نرخی شدن ارز عنوان شد. تک‌نرخی شدن در نظریه اقتصادی می‌تواند به شفافیت، کاهش رانت و کاهش فساد ناشی از چندنرخی بودن کمک کند؛ اما در اقتصاد ایران، نگرانی مهم این است که هر تغییر در نرخ ارز، به سرعت به قیمت کالاهای وارداتی و سپس کالاهای مصرفی منتقل شود.

دولت می‌گوید برای اینکه اصلاحات ارزی به فشار مستقیم بر مردم تبدیل نشود، باید همزمان «سبد حمایتی» طراحی و اجرا شود. به بیان دیگر، سیاست ارزی بدون سیاست حمایتی، ریسک اجتماعی و تورمی دارد؛ و به همین دلیل در دولت تأکید شده این دو باید در کنار هم دیده شوند.

قائم‌پناه تصریح کرد پرداخت‌های غیرنقدی و تأمین کالاهای اساسی در اولویت دولت است. در سیاست‌گذاری، پرداخت غیرنقدی معمولاً به این دلایل ترجیح داده می‌شود:

هدفمندتر بودن حمایت در حوزه کالاهای ضروری

کاهش احتمال تبدیل یارانه به تقاضای سفته‌بازی در بازارهای دارایی

امکان کنترل بهتر زنجیره توزیع و کاهش انحراف منابع

کاهش اثر تورمی نسبت به تزریق نقدی گسترده

البته اجرای کالابرگ نیازمند زیرساخت فنی، شبکه فروشگاهی و سازوکار نظارت است. اما دولت با تکیه بر تجربه‌های گذشته، مسیر «یارانه به مصرف‌کننده نهایی» را به‌عنوان راه اصلاح انحرافات یارانه ارزی معرفی می‌کند.

یکی از مهم‌ترین بخش‌های این اظهارات، اشاره به این تجربه بود که بخشی از یارانه‌های ارزی در سال‌های گذشته به هدف اصابت نکرده است. منظور از این جمله چیست؟

وقتی دولت به واردکننده یا واردات نهاده‌های دامی ارز یارانه‌ای می‌دهد، هدف این است که نهاده یا کالای اساسی با قیمت کنترل‌شده به دست تولیدکننده و سپس مصرف‌کننده برسد. اما اگر شبکه توزیع دچار مشکل باشد، کالا می‌تواند از مسیر اصلی منحرف شود؛ یعنی نهاده وارد شده با ارز ترجیحی، در ادامه با قیمت آزاد فروخته شود یا در حلقه‌های واسطه‌گری گران‌تر به دست تولیدکننده برسد. نتیجه چنین انحرافی، نه تنها کنترل قیمت نیست، بلکه می‌تواند به گرانی کالاهای اساسی هم منجر شود.

دولت می‌گوید برای جلوگیری از این انحراف، باید یارانه از «مرحله واردات» به «مرحله مصرف» منتقل شود؛ یعنی حمایت مستقیم از قدرت خرید مردم.

یارانه معیشتی و فشار تورمی؛ دولت چگونه می‌خواهد تورم را مهار کند؟

در این گفت‌وگو، تورم به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین مشکلات اقتصادی کشور معرفی شد و دو عامل مهم برای آن برشمرده شد:

رشد نقدینگی ناشی از ناترازی بانک‌ها

کسری بودجه دولت

از نگاه دولت، بخشی از تورم از مسیر خلق پول و استقراض بانک‌ها از بانک مرکزی شکل می‌گیرد. به همین دلیل، قائم‌پناه گفت دولت با جدیت به دنبال اصلاح ناترازی بانک‌هاست و انتصاب رییس جدید بانک مرکزی نیز با همین رویکرد انجام شده است. همچنین به انحلال برخی بانک‌ها و مؤسسات ناتراز اشاره شد که به‌عنوان نشانه عزم دولت در کنترل خلق پول بی‌ضابطه مطرح شد.

این بخش از صحبت‌ها به یارانه معیشتی هم مرتبط است؛ چون اگر قرار باشد بسته حمایتی اجرا شود، دولت می‌خواهد آن را طوری طراحی کند که خودش به تشدید کسری بودجه و تورم دامن نزند. به همین علت، پرداخت غیرنقدی و هدفمند کردن حمایت‌ها، به‌عنوان راه کاهش فشار تورمی معرفی می‌شود.

یارانه معیشتی و کسری بودجه؛ چرا دولت می‌گوید «حداقل کسری»؟

معاون اجرایی رییس‌جمهور گفت دولت تلاش کرده بودجه را با حداقل کسری به مجلس ارائه کند، چون هر افزایش کسری بودجه می‌تواند به افزایش تورم منجر شود. این گزاره برای مخاطب عمومی یک پیام دارد: دولت می‌خواهد بین «حمایت از معیشت» و «مهار تورم» توازن ایجاد کند.

همین نگاه باعث شده دولت اعلام کند از افزایش حقوق‌ها حمایت می‌کند، اما به شرطی که این افزایش به کسری بودجه و تورم ختم نشود. در چنین چارچوبی، یارانه معیشتی و سبد حمایتی هم باید در قالبی اجرا شود که منابع آن قابل مدیریت باشد.

یارانه معیشتی و حمایت از تولید؛ چرا نشست با فعالان اقتصادی در اولویت سفر قرار گرفت؟

قائم‌پناه گفت بلافاصله پس از ورود به شهرکرد، نشست با فعالان اقتصادی برگزار شد، چون تولید و اقتصاد از اولویت‌های دولت است. در این نشست، دغدغه‌های تولیدکنندگان صنعتی، کشاورزی، آبزیان و اصناف مطرح شده و دولت گفته این دغدغه‌ها در تصمیم‌گیری‌ها اثرگذار است.

این پیوند بین «حمایت معیشتی» و «حمایت از تولید» مهم است. چرا؟ چون اگر سیاست‌های ارزی و یارانه‌ای به‌گونه‌ای باشد که نهاده‌ها به موقع و با قیمت مناسب به تولیدکننده نرسد، تولید آسیب می‌بیند و در نهایت فشار گرانی به مصرف‌کننده منتقل می‌شود. بنابراین دولت تلاش می‌کند همزمان با اصلاح یارانه‌ها، مسیر تولید را هم پایدار نگه دارد.

یارانه معیشتی و اصلاح الگوی مصرف؛ چرا موضوع آب و کشاورزی وارد بحث شد؟

در بخش پایانی گفت‌وگو، قائم‌پناه به کاهش حدود 40 درصدی بارش‌ها اشاره کرد و گفت چالش آب یکی از مشکلات جدی کشور است. او تاکید کرد بخش عمده مصرف آب در حوزه کشاورزی است و اصلاح الگوی کشت و شیوه‌های آبیاری (مانند آبیاری زیرسطحی و کشت گلخانه‌ای) ضرورت ملی دارد.

این بخش به ظاهر از موضوع یارانه معیشتی فاصله دارد، اما در واقع با آن مرتبط است: امنیت غذایی و قیمت کالاهای اساسی به تولید کشاورزی و منابع آب گره خورده است. اگر بحران آب تولید را محدود کند، قیمت مواد غذایی بالا می‌رود و فشار بر معیشت بیشتر می‌شود. دولت با طرح این محور می‌خواهد نشان دهد که حمایت معیشتی فقط با پرداخت یارانه حل نمی‌شود و باید همزمان بهره‌وری تولید و مدیریت منابع هم اصلاح شود.

یارانه معیشتی و سفرهای استانی؛ عددهای مصوب چه می‌گویند؟

قائم‌پناه درباره دستاوردهای سفر رییس‌جمهور به چهارمحال و بختیاری گفت:

حدود 27 هزار میلیارد تومان از بودجه عمومی دولت برای استان تصویب شده است

حدود 14 هزار میلیارد تومان تسهیلات بانکی برای سرمایه در گردش و ایجاد صنایع جدید در نظر گرفته شده است

او همچنین گفت دولت در بسیاری از سفرها بیش از 100 درصد اعتبارات مصوب را تخصیص داده و پیشرفت پروژه‌ها میدانی رصد می‌شود.

این اعداد در یک گزارش معیشتی، دو پیام دارد: دولت همزمان با سیاست‌های حمایتی، روی پروژه‌های زیرساختی و تامین مالی تولید هم تاکید می‌کند؛ با این نگاه که رشد اقتصادی و اشتغال، فشار معیشتی را کاهش می‌دهد و نیاز به حمایت مستقیم را در بلندمدت کم می‌کند.

جمع‌بندی: سبد حمایتی دهک اول تا هفتم؛ شرط دولت برای تصمیمات ارزی

جمع‌بندی اظهارات معاون اجرایی رییس‌جمهور این است که دولت اصلاح سیاست‌های ارزی و حرکت به سمت تک‌نرخی شدن را بدون پیوست حمایتی نمی‌پذیرد. بر همین اساس، تأکید شده هر تصمیم درباره نرخ ارز باید همراه با پیش‌بینی سبد حمایتی برای دهک‌های اول تا هفتم و حتی هشتم باشد تا قدرت خرید مردم در کالاهای اساسی حفظ شود و فشار تورمی کاهش یابد.

دولت همچنین ریشه‌های تورم را در ناترازی بانک‌ها، خلق پول بی‌ضابطه و کسری بودجه می‌داند و می‌گوید اصلاحات بانکی، کنترل کسری بودجه و هدفمند کردن یارانه‌ها مسیر اصلی مهار تورم است. در کنار آن، توجه به تولید، سرمایه در گردش، پروژه‌های زیرساختی و اصلاح الگوی مصرف آب نیز به‌عنوان راهکارهای مکمل مطرح شده‌اند.

سوالات پرتکرار

1) سبد حمایتی برای چه دهک‌هایی در نظر گرفته شده است؟
طبق اظهارات معاون اجرایی رییس‌جمهور، سبد حمایتی برای دهک‌های اول تا هفتم و حتی دهک هشتم پیش‌بینی می‌شود.

2) سبد حمایتی قرار است نقدی باشد یا غیرنقدی؟
تأکید دولت بر پرداخت‌های غیرنقدی و استفاده از کالابرگ برای کالاهای اساسی است.

3) چرا دولت می‌خواهد یارانه از ارز ترجیحی به مصرف‌کننده نهایی منتقل شود؟
به گفته مقام دولتی، بخشی از یارانه ارزی در گذشته به هدف اصابت نکرده و در شبکه توزیع منحرف شده است؛ بنابراین سیاست دولت رساندن یارانه به مصرف‌کننده نهایی است.

4) ارتباط تک‌نرخی شدن ارز با یارانه معیشتی چیست؟
دولت اعلام کرده هر تصمیم ارزی باید با سبد حمایتی همراه باشد تا قدرت خرید مردم حفظ شود و فشار تورمی افزایش نیابد.

5) دولت تورم را بیشتر ناشی از چه عواملی می‌داند؟
طبق این اظهارات، عوامل اصلی تورم رشد نقدینگی ناشی از ناترازی بانک‌ها و کسری بودجه است.

اگر شما یا خانواده‌تان مشمول دهک‌های اول تا هفتم هستید، خبرهای رسمی درباره کالابرگ و سبد حمایتی را از منابع معتبر دنبال کنید و تجربه‌تان از دریافت یارانه معیشتی یا نحوه استفاده از کالابرگ را با ما به اشتراک بگذارید تا گزارش‌های بعدی دقیق‌تر و کاربردی‌تر منتشر شود.

منابع خبری

خبرگزاری تسنیم