یارانه پنهان انرژی و قیمت بنزین همواره از حساس‌ترین موضوعات اقتصادی ایران بوده است. در حالی‌که قیمت بنزین سهمیه‌ای برای مردم 1500 تومان است، پشت پرده این عدد شبکه‌ای پیچیده از هزینه‌های پالایش، انتقال، توزیع و کارمزد جایگاه‌ها نهفته است. بررسی‌ها نشان می‌دهد دولت از هر لیتر بنزین تنها حدود 200 تومان درآمد دارد، در حالی که در گازوییل حتی دچار زیان می‌شود.

این گزارش با استناد به داده‌های رسمی شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی ایران و تحلیل‌های منتشرشده در روزنامه فرهیختگان، ساختار توزیع پول بنزین و گازوییل، میزان مصرف آن‌ها در سال‌های اخیر و پیامدهای اقتصادی این سیاست را بررسی می‌کند.

سال 1397: 26.2 میلیارد لیتر

سال 1403: 45.5 میلیارد لیتر

رشد مصرف: حدود 73 درصد

سال 1397: 24 میلیارد لیتر

سال 1403: 45 میلیارد لیتر

رشد مصرف: حدود 88 درصد

 این ارقام نشان می‌دهد طی 6 سال اخیر، ایران با رشد بی‌سابقه‌ای در مصرف سوخت مواجه بوده است؛ رشدی که هم فشار زیادی بر بودجه یارانه انرژی وارد کرده و هم دولت را با کسری منابع روبه‌رو ساخته است.

سال 1397: 100 تومان به ازای هر لیتر

سال 1403: 700 تومان

سال 1397: 80 تومان

سال 1403: 538 تومان

بنزین: 653 تومان به ازای هر لیتر

گازوییل: 384 تومان

 جمع هزینه‌های کارمزد:

بنزین سهمیه‌ای 1500 تومانی → حدود 1350 تومان هزینه کارمزد

گازوییل 300 تومانی → حدود 652 تومان هزینه کارمزد

قیمت فروش به مردم: 1500 تومان

هزینه کارمزد: 1350 تومان

سود دولت از هر لیتر: 200 تومان

قیمت فروش: 300 تومان

هزینه کارمزد: 652 تومان

سود دولت از هر لیتر: منفی 352 تومان (زیان خالص)

 به بیان ساده، دولت از فروش بنزین سهمیه‌ای اندکی سود می‌برد اما در گازوییل به‌طور مستقیم زیان‌ده است.

گازوییل سوخت اصلی کامیون‌ها، اتوبوس‌ها و ماشین‌آلات کشاورزی است. هرگونه افزایش قیمت مستقیم بر هزینه حمل‌ونقل و قیمت کالاها اثر می‌گذارد.

یارانه پنهان گازوییل به‌نوعی حمایت غیرمستقیم از بخش کشاورزی، صنایع و لجستیک کشور است.

افزایش قیمت گازوییل می‌تواند موجی از نارضایتی ایجاد کند، زیرا این سوخت به شکل غیرمستقیم بر سبد مصرفی همه خانوارها اثر می‌گذارد.

کارشناسان اقتصادی معتقدند بخش بزرگی از یارانه انرژی در ایران به شکل پنهان توزیع می‌شود. این یارانه پنهان از تفاوت قیمت واقعی جهانی سوخت و قیمت فروش داخلی ناشی می‌شود.

قیمت واقعی بنزین در بازار جهانی: بیش از 20 هزار تومان به ازای هر لیتر (با نرخ ارز آزاد)

قیمت فروش داخلی: 1500 تومان (سهمیه‌ای)

میزان یارانه پنهان: حدود 18 هزار تومان در هر لیتر

اختلاف قیمت بنزین و گازوییل در ایران و کشورهای همسایه، زمینه‌ساز قاچاق گسترده است.

یارانه پنهان انرژی سالانه صدها هزار میلیارد تومان از منابع عمومی را می‌بلعد.

یارانه سوخت بیشتر به نفع دهک‌های پردرآمد است، زیرا این گروه مصرف سوخت بالاتری دارند.

بسیاری از کارشناسان معتقدند ادامه سیاست فروش بنزین و گازوییل با قیمت فعلی در بلندمدت پایدار نیست. دولت ناچار است به سمت اصلاح تدریجی قیمت یا سهمیه‌بندی هوشمند حرکت کند.

راهکارهای پیشنهادی:

توسعه سامانه‌های کارت سوخت هوشمند

هدفمندسازی یارانه انرژی به نفع دهک‌های پایین

سرمایه‌گذاری در حمل‌ونقل عمومی برای کاهش مصرف سوخت

افزایش شفافیت در توزیع و تخصیص یارانه‌ها

کشورهای مختلف جهان در مواجهه با یارانه انرژی سیاست‌های متفاوتی داشته‌اند:

اندونزی: حذف تدریجی یارانه و جایگزینی با پرداخت نقدی مستقیم.

مصر: اصلاح پلکانی قیمت سوخت همراه با توسعه حمل‌ونقل عمومی.

ونزوئلا: نمونه شکست‌خورده سیاست یارانه سنگین سوخت که به بحران اقتصادی منجر شد.

بررسی آمار و ساختار توزیع نشان می‌دهد «بنزین 1500 تومانی» تنها ظاهر ماجراست. دولت از فروش هر لیتر بنزین سود اندکی به دست می‌آورد و در گازوییل رسماً زیان‌ده است. ادامه این وضعیت نه تنها فشار زیادی بر بودجه عمومی وارد می‌کند، بلکه موجب افزایش قاچاق، هدررفت منابع و نابرابری اجتماعی نیز می‌شود.

راهکار نهایی بسیاری از اقتصاددانان حرکت به سمت اصلاح تدریجی قیمت‌ها، هوشمندسازی یارانه‌ها و تقویت معیشت اقشار کم‌درآمد است؛ مسیری سخت اما اجتناب‌ناپذیر برای پایداری اقتصادی ایران.

روزنامه فرهیختگان 

آمارهای رسمی شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی ایران

خبرگزاری مهر و ایسنا