هدف قرار گرفتن کشتی ای که گفته می شود از روسیه راهی ایران بوده و واکنش تند مقام های تهران، روابط ایران و اوکراین را وارد مرحله ای تازه کرده است. تا پیش از این، محور اصلی اختلافات دو کشور بر سر ادعای ارسال پهپادهای ایرانی به روسیه و استفاده از آنها در جنگ اوکراین بود، اما اکنون موضوع از سطح اتهام های سیاسی فراتر رفته و رنگ وبوی امنیتی و نظامی به خود گرفته است.

به گزارش فرارو، هشدار عباس عراقچی، مبنی بر اینکه این اقدام بی پاسخ نخواهد ماند ، این پرسش را مطرح کرده که آیا تهران و کی یف در آستانه یک رویارویی مستقیم قرار گرفته اند یا آنچه رخ می دهد بخشی از یک بحران ژئوپلیتیکی بزرگ تر است.

برای پاسخ به این پرسش، نمی توان صرفاً به روابط دوجانبه ایران و اوکراین نگاه کرد. این تنش در نقطه تلاقی سه بحران قرار گرفته است: جنگ روسیه و اوکراین، تقابل ایران با آمریکا و اسراییل، و تلاش اروپا برای جلوگیری از گسترش ناامنی به مرزهای خود. از همین رو، تحلیل آینده این بحران نیازمند نگاهی همزمان به نظریه های بازدارندگی، موازنه قوا، حقوق بین الملل و سازوکارهای ائتلافی ناتو است.

در ادبیات روابط بین الملل، زمانی که یک موضوع از حوزه عادی سیاست به حوزه تهدیدات وجودی منتقل می شود، از مفهوم امنیتی شدن (Securitization) استفاده می شود. روابط ایران و اوکراین طی دو سال گذشته دقیقاً چنین مسیری را طی کرده است. از نگاه کی یف، هرگونه همکاری نظامی تهران با مسکو، مستقیماً بر توان روسیه برای ادامه جنگ اثر می گذارد و بنابراین به مسئله ای مرتبط با امنیت ملی اوکراین تبدیل می شود.

در مقابل، تهران نیز اقداماتی نظیر هدف قرار دادن کشتی ایرانی را نه صرفاً یک حادثه دریایی، بلکه تعرض به منافع راهبردی و اعتبار بازدارندگی خود تلقی می کند. نتیجه این وضعیت، شکل گیری نوعی معضل امنیتی است؛ وضعیتی که در آن اقدام هر طرف برای افزایش امنیت خود، از سوی طرف مقابل تهدیدآمیز تلقی شده و به واکنش متقابل منجر می شود.

این چرخه می تواند سطح تنش را به تدریج افزایش دهد، اما هنوز به معنای حرکت قطعی به سوی جنگ نیست. تجربه بحران های بین المللی نشان می دهد دولت ها معمولاً زمانی از آستانه جنگ عبور می کنند که تصور کنند منافع آن بر هزینه های سیاسی، اقتصادی و نظامی برتری دارد؛ محاسبه ای که دست کم در شرایط فعلی برای هیچ یک از دو طرف به روشنی قابل مشاهده نیست.

از منظر نظریه واقع گرایی، دولت ها بازیگرانی عقلانی فرض می شوند که در چارچوب موازنه هزینه و فایده تصمیم می گیرند. اوکراین همچنان درگیر جنگی فرسایشی با روسیه است و تقریباً تمام ظرفیت نظامی، اطلاعاتی و اقتصادی خود را بر این نبرد متمرکز کرده است. گشودن جبهه ای مستقل علیه ایران می تواند منابع محدود این کشور را پراکنده کرده و حتی هماهنگی با برخی شرکای غربی را پیچیده تر کند.

در سوی دیگر، ایران نیز در محیط امنیتی بسیار متراکمی قرار دارد؛ از پرونده هسته ای و حضور نظامی آمریکا در منطقه گرفته تا تنش با اسراییل، تحولات خلیج فارس و فشارهای اقتصادی داخلی. ورود به یک جنگ مستقیم با کشوری که هزاران کیلومتر از مرزهای ایران فاصله دارد، نه مزیت ژئوپلیتیکی روشنی ایجاد می کند و نه با اصول سیاست خارجی مبتنی بر مدیریت همزمان چندین بحران سازگار است.

به همین دلیل، اگر تهران تصمیم به پاسخ بگیرد، محتمل ترین سناریو استفاده از الگوی بازدارندگی تدریجی است؛ یعنی اقداماتی که پیام سیاسی و امنیتی روشنی ارسال کنند، اما از عبور بحران به سطح جنگ فراگیر جلوگیری شود. در ادبیات راهبردی، این نوع رفتار بیشتر به مدیریت بحران شباهت دارد تا مقدمه ای برای جنگ تمام عیار.

نکته ای که در برخی تحلیل ها مورد توجه قرار گرفت، پیوند احتمالی این بحران با تقابل گسترده تر ایران و آمریکا است. پس از تشدید رویارویی تهران و واشنگتن و افزایش نقش اسراییل در این تقابل، برخی تحلیلگران این پرسش را مطرح کرده اند که آیا هدف قرار گرفتن کشتی منتسب به ایران صرفاً در چارچوب جنگ اوکراین قابل توضیح است یا می تواند بخشی از فرآیند بین المللی شدن بحران ایران نیز باشد.

در نظریه های جنگ و صلح، مفهومی به نام گسترش افقی جنگ (Horizontal Escalation) وجود دارد؛ یعنی وضعیتی که در آن یک منازعه به جای تشدید صرف در میدان اصلی نبرد، به جغرافیاها و بازیگران جدید سرایت می کند. بر اساس این نگاه، برخی ناظران معتقدند افزایش تنش میان تهران و کی یف می تواند زمینه سیاسی لازم را برای افزایش نقش اروپا در فشار بر ایران فراهم کند؛ حتی اگر این نقش در ابتدا صرفاً به شکل تحریم، همکاری اطلاعاتی یا حمایت لجستیکی از اوکراین باشد.

با این حال، از منظر تحلیلی باید میان امکان ژئوپلیتیکی و راهبرد اثبات شده تفاوت قائل شد. در حال حاضر شواهد قطعی وجود ندارد که نشان دهد آمریکا، اسراییل یا ناتو راهبردی هماهنگ برای کشاندن اروپا به جنگ مستقیم با ایران طراحی کرده اند. آنچه بیشتر قابل مشاهده است، همگرایی منافع برخی بازیگران در مهار قدرت منطقه ای ایران است، نه وجود یک طرح آشکار برای آغاز جنگی فراگیر. بنابراین این سناریو باید به عنوان یکی از احتمالات مورد بحث در ادبیات ژئوپلیتیک مطرح شود، نه به عنوان یک واقعیت قطعی.

یکی از مهم ترین پرسش های افکار عمومی این است که آیا درگیری احتمالی میان ایران و اوکراین می تواند ناتو را نیز وارد جنگ کند. پاسخ کوتاه این است که از منظر حقوقی، چنین نتیجه ای خودکار نیست.

ماده 5 پیمان آتلانتیک شمالی تنها زمانی فعال می شود که یکی از اعضای ناتو هدف حمله مسلحانه قرار گیرد. اوکراین هنوز عضو رسمی این پیمان نیست؛ بنابراین حتی وقوع یک درگیری مستقیم میان تهران و کی یف نیز الزام حقوقی برای دفاع جمعی اعضای ناتو ایجاد نمی کند.

البته این بدان معنا نیست که اروپا بی تفاوت خواهد ماند. کشورهای عضو ناتو می توانند بدون ورود رسمی به جنگ، سطح حمایت های اطلاعاتی، تسلیحاتی، مالی و آموزشی خود از اوکراین را افزایش دهند. اما میان حمایت از اوکراین و ورود ناتو به جنگ با ایران فاصله ای قابل توجه وجود دارد.

از سوی دیگر، اروپا خود با محدودیت های مهمی روبه رو است. تجربه جنگ اوکراین، بحران انرژی، فشارهای اقتصادی و نگرانی از بی ثباتی بیشتر در خاورمیانه باعث شده بسیاری از پایتخت های اروپایی نسبت به ورود به یک جنگ مستقیم جدید محتاط باشند. به همین دلیل، حتی در صورت تشدید تنش، سناریوی محتمل تر افزایش فشارهای سیاسی و امنیتی علیه ایران است، نه اعزام نیروهای ناتو به یک رویارویی مستقیم

اگر بخواهیم بر اساس منطق روابط بین الملل، موازنه قوا و تجربه بحران های مشابه قضاوت کنیم، محتمل ترین سناریو نه جنگ مستقیم ایران و اوکراین است، نه ورود فوری ناتو به جنگ، و نه تبدیل این بحران به یک جنگ جهانی جدید. سناریوی محتمل تر، شکل گیری یک رقابت کنترل شده اما پرهزینه است؛ وضعیتی که در آن تهران و کی یف به اقدامات متقابل، فشارهای دیپلماتیک، جنگ روایت ها و شاید عملیات های محدود بازدارنده ادامه می دهند، در حالی که آمریکا، اروپا و اسراییل نیز تلاش می کنند از این بحران برای بهبود موقعیت راهبردی خود استفاده کنند، بدون آنکه لزوماً وارد جنگی مستقیم شوند.

با این حال، خطر اصلی در چنین بحران هایی معمولاً نه تصمیم آگاهانه برای آغاز جنگ، بلکه خطای محاسباتی است. تاریخ روابط بین الملل بارها نشان داده که بسیاری از جنگ های بزرگ نه با قصد اولیه بازیگران، بلکه با زنجیره ای از سوءبرداشت ها، واکنش های متقابل و تشدید تدریجی بحران ها آغاز شده اند. به همین دلیل، اهمیت تنش اخیر ایران و اوکراین شاید کمتر در خود این حادثه باشد و بیشتر در این واقعیت نهفته باشد که این بحران اکنون در نقطه اتصال سه جبهه حساس قرار گرفته است: جنگ اوکراین، تقابل ایران و آمریکا، و نگرانی اروپا از گسترش ناامنی به فراتر از مرزهای خود. همین پیوند سه گانه است که این پرونده را از یک اختلاف دوجانبه فراتر می برد و به یکی از پیچیده ترین معادلات ژئوپلیتیکی امروز تبدیل می کند.

منبع: فرارو