فرارو دیوید سنگر، کارشناس ارشد مسائل خاورمیانه و ستون نویس روزنامه نیویورک تایمز

به نقل از روزنامه نیویورک تایمز، دونالد ترامپ، رییس جمهور آمریکا، همواره از غیرقابل پیش بینی بودن به عنوان یکی از مهم ترین ویژگی های سبک رهبری خود یاد کرده است. او معتقد است این رویکرد، متحدان و رقبای ایالات متحده را در وضعیت دائمی عدم اطمینان نگه می دارد.

دونالد ترامپ در همین چارچوب، تصمیم جنجالی خود برای بمباران تأسیسات هسته ای ایران را نمونه ای بارز از این رویکرد توصیف کرده است. او همچنین مدعی شده است که دستور اعزام نیروهای ویژه دلتا فورس برای ربودن نیکلاس مادورو، رییس جمهور ونزوئلا از محل اقامتش، بیانگر آمادگی دولتش برای اجرای عملیات هایی است که به گفته وی، رؤسای جمهور پیشین آمریکا نه تنها از انجام آن ها، بلکه حتی از تصور چنین اقداماتی نیز هراس داشتند.

دونالد ترامپ در گفت وگو با روزنامه نیویورک تایمز مدعی شده بود که هنگام به کارگیری بزرگ ترین چکش جهان ، تنها عاملی که قدرت او را محدود می کند، اخلاق شخصی خودش است.

با این حال، روند تحولات ماه های اخیر نشان می دهد که او در عرصه عمل با شرایطی پیچیده روبه رو شده که یافتن راه خروج از آن چندان آسان نیست. ریاست جمهوری ترامپ اکنون به تدریج درگیر جنگی فرسایشی شده است که پایان دادن به آن، برخلاف تصورات اولیه کاخ سفید، با دشواری های فزاینده ای همراه است.

ترامپ در حال حاضر با محدودیت های جدی در اعمال قدرت نظامی آمریکا مواجه شده است؛ محدودیت هایی که به نظر می رسد هنگام آغاز عملیات نظامی گسترده در 28 فوریه (9 اسفند 1404) آن ها را پیش بینی نمی کرد؛ عملیاتی که با هدف ادعایی پایان دادن سریع به برنامه هسته ای ایران و سرنگونی حکومت این کشور آغاز شد. با گذشت پنج ماه از آغاز این تخاصم، ارزیابی های استراتژیک نشان می دهد که تقریباً هیچ یک از اهداف اعلام شده واشنگتن به طور کامل محقق نشده است.

ترامپ که در روزهای نخست با اطمینان کامل از کارآمدی قدرت نظامی کشورش سخن می گفت، بر این باور خام بود که می تواند آنچه را با افتخار الگوی ونزوئلا می نامید، در قبال ایران نیز به اجرا بگذارد؛ الگویی که از نگاه او بر تغییر حکومت و استقرار دولتی دست نشانده و همسو با منافع آمریکا استوار بود.

با این حال، او اکنون برای بازگشت به فاز عملیات نظامی گسترده با تردیدهای عمیقی روبه رو است. بر اساس تازه ترین ارزیابی دستگاه های اطلاعاتی آمریکا، پیگیری چنین راهبردی در قبال ایران به هیچ وجه نتایجی مشابه آنچه در کاراکاس مدنظر بود، در پی نخواهد داشت.

در عرصه داخلی و بین المللی نیز، دولت ترامپ در مهار پیامدهای اقتصادی این بحران با چالش های اساسی دست وپنجه نرم می کند. افزایش چشمگیر بهای جهانی نفت و تأثیر مخرب آن بر بازارهای مالی، به ویژه سقوط شاخص های بازار سهام، از جمله بحران هایی است که تیم اقتصادی کاخ سفید تاکنون راه حل مؤثری برای آن نیافته است.

در حوزه امنیت انرژی نیز چشم انداز موجود به مراتب پیچیده تر از قبل شده است. مسیر حیاتی کشتیرانی در تنگه هرمز که پس از یک دوره توقف مقطعی، برای چند هفته به طور محدود و با احتیاط از سر گرفته شده بود، بار دیگر با محدودیت های جدی و ریسک بالای امنیتی مواجه شده است. علاوه بر این، دومین گلوگاه راهبردی تجارت جهانی و ترانزیت انرژی، یعنی مسیر ارتباطی میان دریای سرخ و خلیج عدن نیز اکنون در معرض تهدیدات بی سابقه ای قرار گرفته است.

دونالد ترامپ اگرچه در لفاظی های خود تهدید کرده است که جزیره خارک را به عنوان شاهرگ صادرات نفت ایران به تصرف درآورد یا کنترل ذخایر زیرزمینی اورانیوم غنی شده ایران را در اختیار بگیرد، اما هم زمان به طور علنی اذعان کرده است که آمریکا هیچ تمایل و توانی برای اعزام نیروهای زمینی و ورود به یک درگیری تمام عیار در این وسعت ندارد.

به گفته دستیاران ارشد ترامپ، همین محدودیت های میدانی و عملیاتی موجب افزایش سطح نارضایتی و ناامیدی او شده و رفتار رییس جمهور آمریکا را، حتی در مقایسه با معیارهای همیشگی و بی ثبات خود او، غیرقابل پیش بینی تر کرده است.

این سردرگمی و وضعیت آشفته را می توان در رویکرد کاملاً متناقض دولت ترامپ نسبت به متحدان منطقه ای اش نظیر عربستان سعودی نیز به وضوح مشاهده کرد. تنها در همین هفته گذشته، وزیر انرژی آمریکا توافقی به ظاهر تاریخی با ریاض برای همکاری در توسعه برنامه انرژی هسته ای غیرنظامی این کشور به امضا رساند؛ توافقی که حاصل حدود 18 ماه چانه زنی و مذاکره فشرده میان دو طرف بود.

با این حال، در کمال شگفتی و کمتر از 24 ساعت بعد، شخص ترامپ با طرح یک پیش شرط جدید، عملاً اجرای این توافق را در هاله ای از ابهام فرو برد. رییس جمهور آمریکا اعلام کرد که در صورت نپیوستن عربستان سعودی به پیمان ابراهیم و عدم به رسمیت شناختن اسراییل، این قرارداد هسته ای لغو خواهد شد؛ موضعی که به گفته منابع آگاه و دیپلماتیک، مقام های ارشد سعودی را کاملاً غافلگیر کرد.

آرون دیوید میلر، دیپلمات پیشین آمریکا و از کارشناسان باسابقه مسائل خاورمیانه، با انتقادی تند از رویکرد زیگزاگی دولت ترامپ اظهار داشت: ترامپ با این اقدام، بار دیگر عربستان را از مدار واشنگتن دور کرد و در مقابل، بنیامین نتانیاهو را خشنود ساخت. در عین حال، او استدلال های بسیار قدرتمندی در اختیار مقامات ایران قرار داد تا به درستی ادعا کنند که هرگونه مذاکره و توافق با آمریکا کاملاً بی فایده است؛ چرا که این گونه توافق ها در نهایت با تغییر موضع ناگهانی واشنگتن یا پیمان شکنی و خلف وعده آن ها روبه رو خواهند شد.

افراد نزدیک به حلقه داخلی رییس جمهور تصریح می کنند که همه ناامیدی های دونالد ترامپ صرفاً ناشی از بن بست جنگ نیست. این درگیری نظامی اکنون در میان افکار عمومی جامعه آمریکا به شدت نامحبوب شده است، تا جایی که بر اساس داده های نظرسنجی مشترک واشنگتن پست و ایپسوس، تنها 29 درصد از پاسخ دهندگان عملکرد او را در مدیریت این جنگ تأیید کرده اند.

اما نمی توان انکار کرد که بخش عمده ای از این نارضایتی عمیق، مستقیماً به پیامدهای همین جنگ گره خورده است. این سرخوردگی زمانی آشکارتر می شود که ترامپ از یک سو وعده می دهد که برنامه هسته ای ایران را به هر قیمتی متوقف خواهد کرد، و از سوی دیگر، متحدان سیاسی اش در داخل آمریکا به شدت خواهان پایان یافتن فوری این ماجراجویی نظامی هستند.

مایک جانسون، رییس مجلس نمایندگان آمریکا، در اظهاراتی در هفته گذشته تأکید کرد: ما باید این موضوع را هرچه سریع تر جمع کرده و به این بحران پایان دهیم. این موضع گیری، دقیقاً همان احساسی است که این روزها به طور فزاینده ای حتی در میان سرسخت ترین حامیان و پایگاه رأی ترامپ نیز شنیده می شود.

با این وجود، رییس جمهور آمریکا هنوز هیچ نقشه راه روشن و استراتژی مشخصی برای دستیابی به اهداف ادعایی خود در اختیار ندارد. او بدون بهره مندی از یک راهبرد منسجم برای تحقق پیروزی وارد این نبرد شد و اکنون مستأصلانه در تلاش است تا راهی آبرومندانه برای خروج از بحرانی بیابد که خود معمار اصلی شکل گیری آن بوده است.

تنها در حدود یک ماه پیش، ترامپ با خوش بینی مفرط تصور می کرد که زمینه لازم برای اعلام یک پیروزی نمایشی فراهم شده است. در 17 ژوئن (27 خرداد 1405)، او در مراسمی با تشریفات گسترده و تبلیغات رسانه ای، توافق آتش بس 14 ماده ای را که در مدت زمان کوتاهی تدوین شده بود، در کاخ ورسای امضا کرد و آن را یک نقطه عطف تاریخی در سیاست خارجی خود جلوه داد.

ترامپ در آن مقطع زمانی مدعی بود که رهبران ایران با پذیرش واقعیت های موجود در میدان، از این پس منافع اقتصادی را بر استمرار تقابل با واشنگتن ترجیح خواهند داد. او همچنین در گفت وگوی خود با نیویورک تایمز در تاریخ 14 ژوئن (24 خرداد 1405) با ادبیاتی مداخله جویانه اظهار داشت: من فکر می کنم آن ها تا همین جا نیز به اندازه کافی متحمل آسیب شده اند.

در مختصات کنونی، رییس جمهور آمریکا عملاً با سه گزینه اصلی روی میز روبه رو است: الف تشدید دامنه عملیات نظامی؛ ب افزایش سطح فشارهای همه جانبه اقتصادی؛ و ج اعلام یک پیروزی ساختگی و خروج از جنگ.

این سناریوها طی هفته های گذشته در نشست های امنیتی مستمر با حضور مقام های ارشد از جمله جی دی ونس، معاون رییس جمهور، پیت هگست، وزیر دفاع، ژنرال دن کین، رییس ستاد مشترک نیروهای مسلح، جرد کوشنر، مشاور ارشد و داماد ترامپ، و استیو ویتکاف، فرستاده ویژه رییس جمهور، به دقت مورد بررسی و حلاجی قرار گرفته اند. با این حال، خروجی این جلسات نشان می دهد که هر یک از این گزینه ها به دلایل متعدد سیاسی، نظامی و راهبردی، هزینه ها و مخاطرات بسیار سنگینی برای دولت ترامپ به همراه خواهد داشت.

بر اساس گزارش های افشاشده، رییس جمهور آمریکا روز جمعه، پس از آنکه در طول هفته بارها با لفاظی های خود نشانه هایی از احتمال بازگشت به فاز عملیات نظامی گسترده علیه ایران بروز داده بود، در نهایت مجبور به عقب نشینی از این موضع شد.

به گفته چند مقام آگاه آمریکایی، در جریان جلسات توجیهی پنتاگون، مشاوران نظامی ترامپ نسبت به کارآمدی گزینه های نظامی ابراز تردید جدی کرده اند. آن ها تأکید کرده اند که حتی اجرای یک کمپین بمباران گسترده شامل هدف قرار دادن شبکه توزیع برق و زیرساخت های حیاتی، و همچنین حمله به توان موشکی مستحکم ایران نیز نخواهد توانست تهران را به تسلیم، بازگشت به میز مذاکراتی یک طرفه و پذیرش دیکته های واشنگتن وادار کند.

روز جمعه، هنگامی که از دونالد ترامپ در دفتر بیضی شکل کاخ سفید مستقیماً پرسیده شد که آیا به دلیل احتمال آنکه حمله به نیروگاه ها و پل های ارتباطی ایران از منظر حقوق بین الملل به عنوان جنایت جنگی تلقی شود در صدور فرمان چنین حملاتی دچار تردید شده است یا خیر، وی از ارائه پاسخی شفاف طفره رفت و تنها به گفتن این جمله بسنده کرد: من به این سؤال پاسخی نمی دهم.

با این حال، تحلیلگران و ناظران مستقل معتقدند که ریشه تردید واقعی رییس جمهور آمریکا را نباید صرفاً در نگرانی های حقوقی جست وجو کرد، بلکه این محافظه کاری ناشی از ملاحظات میدانی و نظامی به مراتب فراتر از پیامدهای حقوق بین الملل است.

تداوم این تقابل نظامی، فشار فرسایشی و بی سابقه ای بر توان دفاعی و لجستیکی ایالات متحده وارد کرده و به کاهش شدید و محسوس ذخایر استراتژیک موشک های رهگیر این کشور منجر شده است. مرکز مطالعات راهبردی و بین المللی (CSIS) در گزارش تحلیلی خود که در ماه آوریل (فروردین/اردیبهشت 1405) منتشر شد، برآورد کرده بود که ارتش آمریکا تاکنون حدود نیمی از ذخایر ارزشمندترین موشک های رهگیر خود را در جریان این تقابل مصرف کرده است.

پس از 13 شبانه روز متوالی رویارویی و تبادل آتش در جریان درگیری های اخیر، مقام های ارشد آمریکایی اعتراف کرده اند که این ذخایر تسلیحاتی اکنون به مرز بحرانی و هشداردهنده ای رسیده اند. از نگاه منابع امنیتی در واشنگتن، همین ضعف لجستیکی یکی از پارامترهای اصلی و تعیین کننده در تصمیم روزهای اخیر ترامپ برای خودداری از گسترش دامنه جنگ و پرهیز از تشدید درگیری ها با ایران بوده است.

در همین راستا، نگرانی های راهبردی دیگری نیز در محافل امنیتی و تصمیم ساز آمریکا در حال شکل گیری است. مقام های پنتاگون به شدت بیم آن دارند که ولادیمیر پوتین، رییس جمهور روسیه، و شی جین پینگ، رییس جمهور چین، این کاهش ملموس توان دفاعی و تخلیه ذخایر موشکی آمریکا را به عنوان یک فرصت طلایی در محاسبات راهبردی خود لحاظ کنند. از این منظر، واشنگتن نگران است که مسکو از این ضعف لجستیکی آمریکا در جنگ اوکراین و معادلات امنیتی اروپا بهره برداری کند و پکن نیز آن را در ارزیابی های نظامی خود درباره تایوان و موازنه قدرت در شرق آسیا استفاده نماید.

گزینه دوم پیش روی تیم ترامپ، تداوم و تشدید کارزار فشارهای اقتصادی علیه تهران است؛ راهبردی فرسوده که بر این فرض واهی استوار است که افزایش محدودیت ها بر صادرات نفت ایران، در کنار اعمال مجدد موانع بر سر راه حمل ونقل دریایی از طریق تنگه هرمز، در نهایت نظام اسلامی را به پذیرش شروط واشنگتن مجبور خواهد کرد. با این حال، تجربه نشان داده است که این مسیر ماهیتی بسیار کُند و زمان بر دارد.

دونالد ترامپ از زمان خروج یک جانبه آمریکا از توافق هسته ای در سال 2018 (1397) و اعمال آنچه خود کارزار فشار حداکثری و شدیدترین تحریم ها می خواند، بارها در اظهارات خود از نزدیک بودن فروپاشی اقتصاد ایران سخن گفته بود. اما اکنون، با گذشت هشت سال از آن تصمیم جنجالی، ساختار حاکمیتی و اقتصادی ایران همچنان پابرجا و مقاوم باقی مانده است.

از این منظر، هرچند تئوریسین های کاخ سفید ممکن است تصور کنند راهبرد تحریم اقتصادی در بلندمدت نتایجی به همراه دارد، اما پیاده سازی عملی آن مستلزم حفظ یک حضور نظامی بسیار گسترده، پرهزینه و دائمی از سوی آمریکا در منطقه خواهد بود. چنین حضور نظامی سنگینی، نه تنها هزینه های سرسام آور مالی را تحمیل می کند، بلکه خطر تداوم درگیری های پراکنده، افزایش چشمگیر تلفات جانی نیروهای آمریکایی و تشدید حملات انتقام جویانه علیه پایگاه ها و متحدان ایالات متحده در خلیج فارس را نیز به شدت افزایش خواهد داد.

در نهایت، گزینه سوم برای ترامپ، اعلام یک جانبه پیروزی و پایان دادن به این جنگ فرسایشی است؛ مسیری که به نظر می رسید او حدود یک ماه پیش برای فرار از بحران انتخاب کرده بود.

ترامپ در آن مقطع توجیه کرد که ترجیح داده است مسیر آتش بس و مذاکرات را در پیش بگیرد، زیرا به هیچ وجه نمی خواسته ریسک بروز یک رکود اقتصادی فلج کننده و گسترده در آمریکا را بپذیرد؛ بحرانی که می توانست میراث سیاسی او را با هربرت هوور، سی ویکمین رییس جمهور ایالات متحده، در یک کفه ترازو قرار دهد.

وی با کنایه به هوور گفته بود: او همواره همان کسی بود که من هرگز نمی خواستم شبیهش باشم. هوور دقیقاً در دورانی ریاست جمهوری آمریکا را بر عهده داشت که بازارهای مالی دچار فروپاشی شدند و دوره معروف به رکود بزرگ آغاز شد؛ دورانی که نام او را با یکی از تاریک ترین بحران های اقتصادی تاریخ این کشور گره زده است.

ترامپ همچنین در دفاع از رویکرد خود تأکید کرده بود: من به هیچ عنوان نمی خواستم شاهد وقوع یک فاجعه اقتصادی باشم. او در ادامه هشدارهای خود اعتراف کرده بود که تداوم آتش افروزی در خاورمیانه می تواند به سرعت بازارهای جهانی انرژی را با کمبود شدید عرضه نفت و بی ثباتی های لجام گسیخته روبه رو کند. با تمام این تفاسیر، واقعیت میدانی نشان می دهد که خروج از این جنگ خودساخته نیز برای دونالد ترامپ گزینه ای ارزان و بی هزینه نخواهد بود.