| در تاریخ معاصر ایران، مردانی پا به عرصه گذاشته اند که نامشان با مفاهیمی چون وقف، نیکوکاری و فرهنگ دوستی گره خورده است. در میان این شخصیت های برجسته، نام حاج حسین آقا ملک به عنوان بزرگ ترین واقف تاریخ معاصر ایران می درخشد. مردی که ثروت بی کران موروثی را در راه پاسداری از فرهنگ، تاریخ و تمدن این سرزمین به کار بست و میراثی جاودانه برای نسل های آینده بر جای گذاشت. کتابخانه و موزه ملی ملک، موقوفه آستان قدس رضوی، نه تنها گنجینه ای از نسخه های خطی و آثار تاریخی است، بلکه روایتی زنده از عشق بی پایان یک انسان به سرزمین و فرهنگش محسوب می شود. این مجموعه ارزشمند، یکی از غنی ترین کتابخانه های ایران به شمار می آید و با بیش از 19 هزار عنوان نسخه نفیس خطی و حدود 100 هزار کتاب چاپی، همراه با نسخه های سنگی و جراید، پذیرای پژوهشگران و دوستداران فرهنگ است (کتابخانه و موزه ملی ملک). ریشه ها؛ از تبریز تا بازار تهران حاج حسین آقا ملک در شب 11 ربیع الاول 1288 هجری قمری برابر با 10 خرداد 1250 خورشیدی در منزل پدری خود، واقع در بازار بین الحرمین تهران، چشم به جهان گشود (مرتضوی قصاب سرایی، 1390). خانواده اش اصالتاً تبریزی و مجتهدزاده بودند، اما پدربزرگش آقا مهدی راهی متفاوت از اجداد روحانی خود در پیش گرفت. آقا مهدی در جنگ های ایران و روس به قشون دولتی پیوست و تا درجه سرهنگی ارتقا یافت. پس از جنگ، به تجارت روی آورد و از دوستی با میرزا تقی خان امیرنظام [امیرکبیر بعدی]، بهره مند شد. امیرنظام که پیشکار ناصرالدین میرزای ولیعهد در آذربایجان بود، هنگام درگذشت محمدشاه قاجار، صد هزار تومان از آقا مهدی قرض گرفت تا ولیعهد را از تبریز به تهران بیاورد و بر تخت بنشاند. آقا مهدی نیز به تهران آمد و به پاس این خدمات، لقب ملک التجاری را از شاه دریافت کرد (مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی). پدر حاج حسین آقا، حاج محمدکاظم ملک التجار، ویژگی های رفتاری متفاوتی از پدر خود داشت. در جوانی ورزشکار و شاگرد پهلوان ابراهیم یزدی بود، سپس مانند پدر وارد تجارت شد. از سیاست نیز بی بهره نبود و در سرودن شعر دستی داشت. او از راه تجارت و به ویژه املاک گسترده ای که در خراسان خریده بود، ثروتی انبوه برای فرزندانش بر جای گذاشت (خبر ایران). مادر حاج حسین آقا، عزیز خانم، دختر علی عباس بیک پیش خدمت باشی ناصرالدین شاه بود. حاج حسین آقا با دو برادر و سه خواهر در چنین خانواده ای پرورش یافت (کتابخانه و موزه ملی ملک). حاج محمدکاظم ملک التجار به مدارس جدید با دیده تردید می نگریست و آن ها را مخل دیانت می دانست. از این رو، حسین را به مدارس دارالشفا و صدر تهران فرستاد تا به فراگیری علوم قدیمه بپردازد (مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی). استادان او در این دوره سید محمدعلی مازندرانی و میرشهاب الدین نیریزی بودند. همچنین گفته اند که او با میرزا ابوالحسن جلوه حکیم بزرگ عصر ناصری نیز صمیمیت داشت. حاج حسین آقا صرف و نحو، منطق، فلسفه، ریاضی، نقاشی و زبان فرانسه را آموخت. نکته جالب توجه این که او دور از چشم پدر به مدرسه فرانسوی آلیانس می رفت تا زبان فرانسه را بیاموزد. در آن جا با کسانی چون محمدعلی فروغی، ادیب و نخست وزیر سال های بعد، همکلاس بود (همان منبع). میلیاردری که کتابدار شد نقطه عطف زندگی حاج حسین آقا ملک در سال 1317 هجری قمری رخ داد. در این سال، همراه با پدرش برای دیدن املاک خراسان به مشهد سفر کرد. در بازگشت، در نیشابور نیرالدوله حاکم شهر از آن ها استقبال باشکوهی به عمل آورد (مرتضوی قصاب سرایی، 1390). در همین سفر بود که حاج حسین آقا نسخه ای از دیوان ابن یمین فریومدی، شاعر سده ششم هجری، را یافت و در طول پانزده روز اقامت، از روی آن نسخه ای برای خود نوشت. به روایت خودش: از آن پس این فکر در من قوت گرفت که یک کتابخانه بزرگ دایر کنم (همان منبع). در این سفر، حاج میرزا محمد عتیقی که با اوقاف عتیقی آستان قدس رضوی آشنا بود، حسین و برادرش را مکرر به آستان قدس می برد و خطوط حک شده بر سنگ های مقابر و کتیبه های حرم را برای شان توضیح می داد. همچنین درس هیأت و نجوم را نزد آقاملا منجم باشی آستان قدس و طب را نزد آقا میرزا طاهر طبیب فرا گرفت (کتابخانه و موزه ملی ملک). حاج حسین آقا ملک از حدود سال 1287 خورشیدی، کتابخانه اش را در مشهد بنیان گذاشت. شش سال پس از نخستین اندیشه، در سال 1293 خورشیدی کتابخانه شیخ عبدالحسین فرزند شیخ عبدالرحیم بروجردی را خریداری کرد. پس از آن، کتاب های میرزا ارسطو منشی کنسولگری روس را نیز به دست آورد. از آن پس، هر کجا می شنید که کتاب خطی وجود دارد، به سراغش می رفت. به قول خودش: هر کس هر چه کتاب داشت می خریدم (مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی). پس از درگذشت پدر در سال 1297 خورشیدی، کتاب ها را به خانه پدری در بازار بین الحرمین تهران منتقل کرد و در اختیار اهل فضل و دانش قرار داد. نکته قابل توجه این که به گفته خودش: کتاب ها را تا نخوانده ام به کتابخانه تحویل نداده ام (همان منبع). نخستین موزه خصوصی ایران حاج حسین آقا ملک در سال 1314 خورشیدی نخستین موزه خصوصی ایران را بنیاد گذاشت. درباره انگیزه تأسیس این موزه چنین گفته است: محققین خارجی که به کتابخانه مراجعه می کردند، سؤال می کردند که سکه های قدیم ایران و خطوط تاریخی و قلمدان ها را که نشانه تمدن کهن ماست، کجا می توانند تماشا کنند. من برای سهولت کار آن ها و نیز استفاده ملت ایران دست به ایجاد این موزه زدم (خبر ایران). این موزه شامل مجموعه های ارزشمندی از سکه، تمبر، فرش، آثار لاکی، خوشنویسی، نقاشی و نگارگری بود. در میان آثار کتابخانه و موزه ملی ملک، نسخه ای خطی از کتاب مناظرالانشاء وجود دارد که خواجه جهان محمود بن محمد در سده نهم هجری در موضوع تعلیم شیوه های کتابت و نگارش نوشته است. نکته شگفت انگیز اینکه کاتب این نسخه خود حاج حسین آقا ملک است (ایبنا). او در صفحه آغازین این کتاب، داستان عشقش به تاریخ و فرهنگ را ثبت کرده: از اصل کتاب با نهایت عجله استنساخ شده است. در کتابخانه تهران واقع در لاله زار کتاب را دیدم چون نسخه ای از آن در کتابخانه موجود نبود خواستم ابتیاع کنم نفروخت. بالاخره امانت گرفته در مدت قلیلی با نهایت عجله استنساخ کردم… چون کتابخانه باید جامع باشد و با فضل حق کتابخانه حقیر بهترین و جامع ترین کتابخانه ملی خواهد بود (همان منبع). حاج حسین آقا روحیه وطن دوستی داشت و اگر کسی یک خواهش درست می داشت و او می اندیشید برآوردن آن وظیفه انسانی اش است، کار را انجام می داد. آبان 1316؛ تولد بزرگ ترین موقوفه فرهنگی ایران حاج حسین آقا ملک در 6 آبان 1316 خورشیدی، خانه پدری خود در بازار بین الحرمین تهران را به همراه تمام اثاثیه، کتاب ها و اشیاء موجود در آن وقف آستان امام رضا (ع) کرد تا شعبه ای از کتابخانه مقدسه رضویه باشد (کتابخانه و موزه ملی ملک). آن چه وقف شد، افزون بر هزاران نسخه خطی نفیس و چاپ سنگی، شامل فرش ها، لوسترها، مبلمان، تابلوهای نقاشی، مجموعه های تمبر، سکه و آثار لاکی بود (همان منبع). اما این پایان کار نبود. حاج حسین آقا در سال های بعد نیز املاک و مستغلات فراوانی را وقف کرد: سال 1325: قراء قلعه فریمان، مزرعه هوس، باغ عباس آباد، تقی آباد، عشق آباد و سایر املاک در خراسان سال 1330:20 پارچه از املاک و مستغلات حومه مشهد شامل مزارع و قنات ها سال 1331: قنات سجادیه با کلیه اراضی و باغات سال 1334: مزارع و قنوات فخرآباد، پشت باغ، خاکستری و دیگر املاک سال 1340: مزارع متعدد دیگر سال 1348: کلیه اموال و اشیاء نفیس موزه و باغ وکیل آباد مشهد طبق وقف نامه، پنج درصد از عواید خالص سالانه موقوفات به خرید کتاب و لوازم موزه اختصاص می یابد (همان منبع). وقف کتابخانه و موزه تنها بخشی از خدمات حاج حسین آقا ملک بود. به گفته مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، بیش از دو میلیارد تومان - به ارزش آن روزگار - از اموال و دارایی های خویش را وقف امور عام المنفعه و تقدیم آستان قدس رضوی کرد (مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی). خدمات وی شامل موارد زیر بود: ساخت و وقف دبستان و دبیرستان احداث بیمارستان ساخت مسجد و حمام حفر و وقف چاه و قنات کمک به تجدید بنای شیرخوارگاه پرداخت مستمری سالانه به مستمندان آبرومند و کارمندان از کارافتاده کهن سال کفالت نوباوگان اهدای باغ های شخصی برای بهره گیری مردم حاج حسین آقا همچنین در دوران بحران غلات جنگ جهانی دوم، از املاکش در خراسان غله به نرخ دولتی در اختیار دولت قوام السلطنه قرار داد. ابوالعلاء سودآور، نوه وی، در این باره نقل می کند: حاج حسین آقا روحیه وطن دوستی داشت و اگر کسی یک خواهش درست می داشت و او می اندیشید برآوردن آن وظیفه انسانی اش است، کار را انجام می داد (یساولی، 1399:63). مردی که معمولی زیست مهدی یساولی در کتاب روزگار ملک می نویسد: ایران از گذشته های دور تا امروز، مال داران و ثروتمندانی فراوان به خود دیده است که همه نیک نمی اندیشیده اند؛ نیز نیک اندیشانی بسیار داشته است که مال به فراوانی نداشته اند. از میان آنان، ستارگانی درخشیده اند که هر دو دارایی مال و نیک اندیشی را با هم یکجا آورده اند (یساولی، 1399). حبیب یغمایی، سیدعبدالله انوار، صادق آیینه وند، ایرج افشار، محمدعلی اسلامی ندوشن، محمد گلبن و ژاله آموزگار از بزرگانی هستند که خاطرات خود را از این نیکوکار بزرگ بیان داشته اند (ایبنا). حاج حسین آقا ملک در چهارم مردادماه سال 1351 خورشیدی در 101 سالگی درگذشت و در حرم امام رضا (ع) به خاک سپرده شد. از او پنج دختر به یادگار ماند: خانم ها عزت ملک، ملکزاده و صدیقه از همسر اولش بانو نوابه قدسیه و خانم ها فلورت و رزت از همسر دومش زرین خانم (کتابخانه و موزه ملی ملک). تولیت موقوفات پس از او مستقیماً در اختیار آستان قدس رضوی قرار گرفت. سازمان موقوفات ملک اکنون با در اختیار داشتن حدود 820 هکتار زمین به صورت امانی و استیجاری و مزارعه و تعداد 20 حلقه چاه کشاورزی، در بخش کشاورزی و دام پروری فعالیت دارد (خبر ایران). حاج حسین آقا ملک، مردی که ثروت بی کران را از پدر به ارث برد اما راهی دگرگونه از دیگران در پیش گرفت. او همه دارایی اش را در راه اعتلای فرهنگ و خدمت به مردم این سرزمین صرف کرد. میراث او، کتابخانه و موزه ملی ملک، امروز پس از بیش از هشتاد سال از وقف، همچون چراغی فروزان در تاریکی راهنمای دوستداران فرهنگ و تمدن ایرانی-اسلامی است. آن چه از او بر جای مانده، تنها کتاب ها و آثار تاریخی نیست؛ الگویی است از آزادگی، فداکاری و عشق به سرزمینی که نامش ایران است. او نشان داد که ثروت، تنها زمانی ارزشمند است که در مسیر خدمت به مردم و پاسداری از فرهنگ صرف شود. منابع ایبنا (خبرگزاری کتاب ایران)، گزارش نمایشگاه روزگار آقای واقف؛ زندگی و زمانه حاج حسین آقا ملک به روایت اسناد و تصاویر مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، مقاله حاج حسین ملک؛ بزرگ ترین واقف تاریخ معاصر ایران خبر ایران، بررسی موقوفات حاج حسین ملک کتابخانه و موزه ملی ملک، مستندات و اطلاعات تاریخی مرتضوی قصاب سرایی، مرضیه (1390)، حاج حسین آقا ملک، شخصیت، اقدامات و خدمات، تهران یساولی، مهدی (1399)، روزگار ملک هشتاد خاطره و روایت از حاج حسین آقا ملک، دفتر یکم، تهران: کتابخانه و موزه ملی ملک | 
نوشی صوفیانی محکوم میشود؟/ شکایت مس شهربابک از دروازهبان خبرساز
فرار هراسانگیز اسبها از میان دود و آتش در فرانسه
صادق در آستانه جابجایی بزرگ/ بازگشت پرافتخارترین لژیونر تاریخ به پرسپولیس!