روزنامه اعتماد در مطلبی به اما و اگرهای افزایش قیمت بنزین برای مدیریت مصرف آن پرداخته است.

در این مطلب آمده است: این روزها موضوع احتمال افزایش قیمت بنزین با هدف مدیریت مصرف آن به بحث روز کارشناسان، دغدغه مسئولان و تیتر درشت رسانه ها تبدیل شده است؛ همان فرآورده ای که تقریبا هر بار افزایش قیمت آن، بحران های بسیار و گاه، خونبار برای ایران به همراه داشته است.

اکنون، در شرایطی که منطقه با ناامنی و تهدیدهای مستمر روبرو است و اقتصاد کشور نیز تحت فشار جنگ، تحریم ها و محدودیت های مالی قرار دارد، بنزین دیگر تنها یک فرآورده نفتی یا کالای مصرفی نیست، بلکه به سرمایه ای راهبردی و بخشی از امنیت ملی تبدیل شده است و انتظار مدیریت میزان مصرف آن از سوی دولت، یک امر عقلانی و منطقی است.

بنا به آمارها، در حال حاضر، میزان مصرف بنزین در کشور روزانه حدود 140 میلیون لیتر است و با روند کنونی برآورد می شود ظرف ماههای آینده، میزان مصرف روزانه به 162 میلیون لیتر و کسری آن به دلیل عدم تکافوی تولید داخلی به 33 میلیون لیتر برسد که باید با هزینه ای گزاف از خارج وارد شود.

از این رو، هر لیتر بنزینی که امروز صرفه جویی می شود، نه تنها هزینه های اقتصادی کشور را کاهش می دهد، بلکه ظرفیت بیشتری برای پشتیبانی از تولید، حمل ونقل، خدمات عمومی و مدیریت بحران فراهم می آورد. از این منظر، هدف کاهش روزانه 13 میلیون لیتر مصرف بنزین، معادل حدود 11 درصد از مصرف کشور، یک ضرورت ملی است، نه صرفاً یک برنامه اقتصادی.

در گذشته، افزایش قیمت سوخت معمولاً به عنوان سریع ترین ابزار کنترل مصرف مطرح می شد، اما شرایط کنونی کشور چنین امکانی را محدود کرده است. به اعتقاد بسیاری از کارشناسان، هر گونه افزایش قیمت بنزین در فضای جنگی و فشارهای معیشتی، می تواند آثار اجتماعی و روانی گسترده ای در جامعه بر جای بگذارد و هزینه هایی فراتر از منافع اقتصادی آن ایجاد کند. بنابراین، سیاست گذاری امروز باید بر این اصل استوار باشد که مصرف را بدون افزایش قیمت مدیریت کنیم؛ هدفی که هرچند دشوار است، اما با مجموعه ای از اقدامات مدیریتی، فنی و فرهنگی کاملاً دست یافتنی خواهد بود.

نخستین محور این راهبرد، کاهش نیاز به استفاده از خودروی شخصی است. هیچ کشوری تنها با توصیه های اخلاقی موفق به کاهش پایدار مصرف سوخت نشده است؛ بلکه همواره جایگزین مناسبی برای سفر با خودرو فراهم کرده است. توسعه حمل ونقل عمومی، به ویژه شبکه های ریلی شهری و حومه ای، در این میان اهمیت ویژه ای دارد. امروز خطوط ریلی موجود در مسیرهایی مانند تهران کرج، تهران پرند، تهران ورامین و سایر شهرهای اقماری، ظرفیت هایی هستند که هنوز به طور کامل مورد استفاده قرار نگرفته اند. افزایش تعداد واگن ها، کاهش فاصله زمانی حرکت قطارها و بهبود دسترسی شهروندان به ایستگاه ها می تواند هزاران خودروی تک سرنشین را از خیابان ها خارج کند.

در کنار حمل ونقل ریلی، نوسازی و تقویت ناوگان اتوبوسررانی باید در اولویت قرار گیرد. حتی استفاده موقت از اتوبوس های استاندارد کارکرده، در مقایسه با تأخیر چندساله در خرید ناوگان جدید، اقدامی منطقی تر است. هر اتوبوس شهری که جایگزین ده ها خودروی شخصی شود، روزانه صدها لیتر بنزین صرفه جویی خواهد کرد.

به علاوه، توسعه استفاده از سوخت های جایگزین بنزین ودر راس آن سی ان جی (گاز طبیعی فشرده شده) که استفاده از آن در این سال ها مورد غفلت جدی قرارگرفته است، را نباید از یاد برد. این سوخت هم از نظر ارزانی و هم از نظر دردسترس بودن بسیار با صرفه تر از بنزین است و گسترش استفاده از آن از طریق مشوق های موثر مالی در شرایط فعلی، راهی فوری برای کاهش مصرف بنزین به شمار می رود.

بهای سی ان جی اکنون هر کیلوگرم 650 تومان است و پرکردن یک مخزن خودرو گازسوزفقط 10 هزار و 400 تومان تمام می شود که در مقام مقایسه، هزینه یک باک 60 لیتری بنزین 1500 تومانی 8.6 برابر بیشتر از آن خواهد بود. این اختلاف قیمت در یک باک 60 لیتری بنزین 5هزار تومانی به 28.8 برابر می رسد.

همچنین وجود حدود 2300 جایگاه عرضه سی ان جی و تردد 4.5 میلیون دستگاه خودرو دوگانه سوز در کشورکه همه آن ها به طور موازی از سهمیه بنزین هم برخوردارند، فرصتی مناسب برای کاهش فوری و قابل توجه مصرف بنزین ایجاد کرده است.

به همین دلیل، دولت باید به فوریت طرح اخیر وزارت نفت مبنی بر رایگان شدن عرضه سی ان جی در هزار جایگاه را به تمام جایگاههای کشور تسری داده و به علاوه هزینه دوگانه سوز کردن تمام انواع خودروها راهم رایگان و فرآیند آن را تسریع کند.

دومین محور، مدیریت تقاضای سفر است. در بسیاری از دستگاه های دولتی، شرکت های بزرگ و مراکز خدماتی، وجود حجم قابل توجهی از رفت وآمدها ضرورتی ندارد. تجربه سال های اخیر نشان داده است که بخش مهمی از فعالیت های اداری، آموزشی و خدماتی می تواند به صورت دورکاری یا ترکیبی انجام شود. اگر تنها بخشی از کارکنان دولت دو روز در هفته به صورت دورکار فعالیت کنند، میلیون ها سفر شهری حذف خواهد شد. از سوی دیگر، سازمان های دولتی، نهادهای عمومی و شرکت های بزرگ می توانند با راه اندازی سرویس های حمل ونقل اشتراکی، بخش قابل توجهی از خودروهای شخصی کارکنان را از چرخه تردد روزانه خارج کنند. این سیاست علاوه بر کاهش مصرف سوخت، به روان تر شدن ترافیک و کاهش آلودگی هوا نیز کمک می کند.

محور سوم، اصلاح مدیریت شبکه توزیع سوخت است. خوشبختانه کشور از زیرساخت کارت هوشمند سوخت برخوردار است؛ ظرفیتی که می تواند فراتر از یک ابزار توزیع، به سامانه ای برای مدیریت مصرف تبدیل شود. محدود شدن استفاده از کارت های آزاد جایگاه ها و تأکید بر استفاده از کارت شخصی، رفتار مصرف کنندگان را شفاف تر می کند. همچنین با بهره گیری از تحلیل داده ها و فناوری هوش مصنوعی، امکان شناسایی کارت های اجاره ای، الگوهای غیرعادی سوخت گیری و مسیرهای احتمالی قاچاق فراهم می شود.

چهارمین محور، ارتقای بهره وری ناوگان موجود است. بخش قابل توجهی از خودروهای کشور به دلیل فرسودگی یا نگهداری نامناسب، سوختی بسیار بیشتر از استاندارد مصرف می کنند. اجرای یک طرح ملی برای معاینه فنی سخت گیرانه، تنظیم موتور، تعویض قطعات فرسوده و کنترل سامانه های آلایندگی، می تواند مصرف سوخت میلیون ها خودرو را بدون نیاز به سرمایه گذاری سنگین کاهش دهد. حتی کاهش چند درصدی مصرف هر خودرو، در مقیاس ملی به صرفه جویی میلیون ها لیتر بنزین در ماه منجر خواهد شد. در نتیجه، لازم است دولت معاینه خودروها را هر چه بیشتر جدی بگیرد و سختگیرانه تر عمل کند.

در همین چارچوب، تسریع در خروج خودروهای بسیار فرسوده، به ویژه تاکسی ها، وانت ها و خودروهای خدماتی، از اهمیت بالایی برخوردار است.

مدیریت هوشمند ترافیک نیز نباید نادیده گرفته شود. بخش قابل توجهی از بنزین کشور در ترافیک های سنگین و توقف های طولانی خودروها مصرف می شود. هماهنگ سازی چراغ های راهنمایی، اصلاح هندسی تقاطع ها، اطلاع رسانی مسیرهای جایگزین و محدود کردن تردد خودروهای سنگین در ساعات اوج، می تواند علاوه بر کاهش زمان سفر، مصرف سوخت را نیز به شکل محسوسی کاهش دهد.

اما شاید مهم ترین ضلع این راهبرد، مشارکت مردم باشد. تجربه تاریخی ایران نشان داده است که در شرایط دشوار، سرمایه اجتماعی و روحیه همبستگی ملی، بزرگ ترین پشتوانه کشور است. همان گونه که در سال های دفاع مقدس، مردم با احساس مسئولیت ملی در کنار یکدیگر ایستادند، امروز نیز می توان از همین سرمایه اجتماعی برای مدیریت مصرف انرژی بهره گرفت. پویش هایی مانند سه شنبه های بدون خودرو ، هم سفری با همکاران ، یک خودرو برای یک خانواده در روزهای کاری یا استفاده بیشتر از حمل ونقل عمومی، اگر با اطلاع رسانی صحیح و مشارکت رسانه ها همراه شود، می تواند به یک حرکت فراگیر اجتماعی تبدیل شود.

با نگاهی گذرا به وضعیت تردد خودروها به ویژه در درون شهرها می توان دریافت بسیاری از خودروها به صورت تک سرنشین در حال حرکت هستند. حتما، باید برای مدیریت این وضعیت چاره ای اندیشید. البته این مشارکت زمانی پایدار خواهد بود که مردم احساس کنند دولت نیز همزمان در حال اصلاح رفتار خود است. کاهش مصرف سوخت در ناوگان دولتی، حذف سفرهای غیرضروری مدیران، کنترل مأموریت های اداری، شفافیت در مدیریت انرژی و مقابله قاطع با قاچاق، این پیام را منتقل می کند که صرفه جویی یک مسئولیت مشترک است، نه صرفاً مطالبه ای از مردم.

واقعیت آن است که کاهش عمومی مصرف روزانه بنزین، نه با یک تصمیم و نه با یک بخشنامه محقق می شود. این هدف نیازمند یک بسته سیاستی هماهنگ است؛ بسته ای که از یک سو، حمل ونقل عمومی را تقویت کند، و از سوی دیگر، مصرف غیرضروری را کاهش دهد، بهره وری خودروها را افزایش دهد، مدیریت هوشمند سوخت را به کار گیرد و در نهایت، مردم را به عنوان شریک اصلی این حرکت ملی به میدان بیاورد. تجربه نشان می دهد نگریستن به راهکار افزایش قیمت بدترین راه برای مدیریت مصرف بنزین است. راه را گم نکنیم.