درمان دیگر همیشه با نسخه و نوبت شروع نمی شود؛ گاهی با اعتبار فعال کن ، 4 قسطه پرداخت کن و کد تخفیف ویزیت شروع می شود. از دندان پزشکی و فیزیوتراپی تا روان درمانی، روان پزشکی، دارو، آزمایش در منزل و ویزیت آنلاین.

بازار سلامت در ایران آرام آرام دارد شبیه بازار خرید موبایل و لوازم خانگی می شود؛ امروز درمان کن، از ماه بعد تسویه کن. مسئله فقط رشد چند استارتاپ یا تبلیغ چند کلینیک نیست؛ مسأله کم شدن نقدینگی خانوارهاست، جایی که بیمار برای درد امروز ناچار است از درآمد ماه بعدش قرض بگیرد.

در مطب ها، بخشی از گفت وگوها دیگر فقط درباره درد، نسخه و آزمایش نیست؛ درباره تخفیف هم هست. بیمار بعد از ویزیت، کنار منشی می ایستد و آرام می پرسد: ویزیت آزاد حساب می شه؟ بیمه چیزی کم نمی کنه؟ نمی شه یه مقدار کمتر بگیرید؟ در بعضی مطب ها بیمار همان جا چانه می زند، نه از سر عادت بازار، بلکه از سر ناچاری. بیماری که آمده متخصص قلب، پوست، زنان یا روان پزشک، پیش از اینکه نسخه را بگیرد، ذهنش درگیر این است که آیا پول دارو هم می رسد یا نه.

برای پزشک هم این وضعیت ساده نیست. بخشی از پزشکان می گویند بیمارانی را می بینند که ویزیت می شوند، اما آزمایش، عکس، دارو یا جلسه بعد را عقب می اندازند. در درمان های ادامه دار، این عقب انداختن خطرناک تر است؛ بیمار فیزیوتراپی را نیمه کاره رها می کند، تراپی را بعد از دو جلسه قطع می کند یا دارو را نصفه مصرف می کند تا دیرتر تمام شود. این همان جایی است که فقر نقدینگی، آرام آرام تبدیل به فقر درمان می شود.

آمار سالانه هزینه درمان در سبد خانوار برای 1405 هنوز منتشر نشده، اما آخرین داده رسمی نشان می دهد در سال 1403 بهداشت و درمان 8.7 درصد از هزینه خانوارهای شهری و 9.8 درصد از هزینه خانوارهای روستایی را به خود اختصاص داده بود. تازه ترین نشانه های تورمی هم نشان می دهد فشار درمان در سال 1405 کمتر نشده است؛ تورم سالانه کشور در خرداد 1405 به 62 درصد رسیده و در اردیبهشت همین سال، تورم ماهانه گروه بهداشت و درمان 23.1 درصد گزارش شده بود؛ عددی که توضیح می دهد چرا درمان برای بسیاری از خانوارها از یک هزینه معمولی، به بدهی ماهانه تبدیل شده است.

در روان درمانی، این فشار حتی عریان تر دیده می شود. روایت های رایج میان مراجعان شبیه این است: می تونم هزینه این جلسه رو آخر ماه بدم؟ ، حقوقم دهم واریز می شه، می شه دو جلسه رو با هم حساب کنم؟ ، فعلا هفته ای یک بار نمی تونم، ماهی دوبار میام. روان درمانی قرار است جایی برای حرف زدن از اضطراب، فرسودگی و فشار زندگی باشد، اما خود هزینه جلسه گاهی به یکی از همان اضطراب ها تبدیل می شود.

در شبکه های اجتماعی هم همین حس دیده می شود؛ کاربری می نویسد که برای مراجعه به روان شناس باید اول حساب کند این ماه اجاره، قسط، دارو و خورد و خوراک چقدر می شود؛ بعد اگر چیزی ماند، نوبت تراپی بگیرد. یکی دیگر با کنایه می گوید سلامت روان هم شده کالای لوکس . این جمله ها شاید آمار رسمی نباشند، اما تصویر دقیقی از زندگی روزمره می دهند: آدم ها فقط برای خرید کالا وام نمی گیرند؛ برای دوام آوردن هم دنبال تخفیف و قسط اند.

دندان پزشکی پررنگ ترین ویترین این تغییر است. خدماتی مثل ایمپلنت، ارتودنسی، عصب کشی، کامپوزیت و لمینیت مدت هاست برای بسیاری از خانواده ها هزینه سنگین دارد و حالا در تبلیغات کلینیک ها و پلتفرم ها با عبارت هایی مثل پرداخت اقساطی ، بدون ضامن ، بازپرداخت چندماهه و وام دندان پزشکی دیده می شود. برای نمونه، پلتفرمی از دندان پزشکی اقساطی با بازپرداخت 3 تا 12 ماهه نوشته، کلینیکی دیگر از خدمات دندان پزشکی اقساطی با بازپرداخت 2 تا 24 ماهه نام برده است.

اما پشت این تبلیغ ها یک واقعیت ساده ایستاده است: درد دندان منتظر حقوق ماه بعد نمی ماند. کسی که دندانش عفونت کرده یا باید عصب کشی کند، نمی تواند همیشه درمان را عقب بیندازد. بنابراین قسطی شدن برای او هم فرصت است، هم علامت هشدار؛ فرصت از این جهت که درمان را ممکن می کند، هشدار از این جهت که هزینه ضروری زندگی به بدهی ماه های بعد منتقل شده است.

قسطی شدن فقط به دندان محدود نمانده است. در داروخانه های آنلاین و سرویس های اعتباری، خرید برخی داروها، مکمل ها و محصولات سلامت محور با پرداخت مرحله ای عرضه می شود. این بخش از ماجرا حساس تر است، چون دارو کالای قابل تعویق نیست. فرد یا خانواده ای که باید دارو را تهیه کند، نمی تواند همیشه منتظر بهتر شدن وضعیت مالی بماند. وقتی دارو هم قسطی می شود، یعنی فشار هزینه ها از کالاهای مصرفی عبور کرده و به ضروری ترین بخش زندگی رسیده است.

در کنار قسطی شدن، درمان تخفیفی هم رشد کرده است. اپلیکیشن ها و سایت های سلامت حالا برای ویزیت آنلاین پزشک، روان شناس، روان پزشک و متخصصان مختلف، کد تخفیف و پیشنهادهای دوره ای دارند.

این تخفیف ها از یک طرف دسترسی را برای بخشی از مردم آسان تر می کند؛ مخصوصا برای کسی که وقت مراجعه حضوری ندارد یا هزینه رفت وآمد و ویزیت حضوری برایش سنگین است. اما از طرف دیگر، وقتی درمان وارد منطق کد تخفیف ، اولین مشاوره ارزان تر و کمپین سلامت می شود، یک سوال مهم شکل می گیرد: آیا مردم دارند راحت تر درمان می شوند، یا فقط دارند ارزان ترین شکل ممکن از درمان را جایگزین درمان کامل می کنند؟

در فیزیوتراپی، کاردرمانی، گفتاردرمانی و توانبخشی، بیمار معمولا با یک جلسه خوب نمی شود. درمان باید تکرار شود و همین تکرار، هزینه را سنگین می کند. بخشی از بیماران بعد از چند جلسه درمان را قطع می کنند؛ نه چون دردشان تمام شده، چون پولشان تمام شده است.

روایت ساده است: کارگری که دیسک کمر گرفته، سالمندی که بعد از زمین خوردن باید چند هفته فیزیوتراپی برود، یا کودکی که به جلسات توانبخشی نیاز دارد، اگر پوشش بیمه ای کافی نداشته باشد، هر جلسه درمان برایش شبیه یک تصمیم مالی تازه است. بیمه اگر سهم جدی تری ندهد، بیمار ناچار است بین ادامه درمان و هزینه های روزمره یکی را انتخاب کند یا آنکه گفتگو کند و از جلسه اول تا جلسه آخر ویا حتی تا بعد از آن جلساتش را قسطی به کلینیک پرداخت کند.

این روند فقط در ایران دیده نمی شود. در آمریکا، سرویس هایی مثل CareCredit کارت اعتباری سلامت ارائه می کنند که برای هزینه های پزشکی، دندان پزشکی و سلامت استفاده می شود و امکان پرداخت تدریجی می دهد؛ این سرویس نوشته در بیش از 285 هزار مرکز طرف قرارداد پذیرفته می شود. همزمان گزارش های مالی درباره مدل Care now, pay later هشدار می دهند که تامین مالی درمان اگر شفاف و قابل کنترل نباشد، می تواند بیمار را از هزینه درمان به بدهی درمانی منتقل کند.

تفاوت اصلی اینجاست که در هر کشوری، اگر بیمه و حمایت عمومی سهم کافی نداشته باشد، فناوری پرداخت فقط صورت مسئله را عقب می اندازد. بیمار امروز درمان می شود، اما ماه بعد با قسطش زندگی می کند.

وقتی دندان، دارو، فیزیوتراپی، روان پزشکی و روان درمانی یکی یکی به سمت قسط، وام، تخفیف و اعتبار می روند، یعنی یک جای کار در تامین مالی سلامت می لنگد. در واقع سهم بیمه از هزینه درمان پایین است و بیمار مجبور می شود بخش بزرگی از ویزیت، دارو، دندان پزشکی، فیزیوتراپی، روان درمانی، آزمایش و تصویربرداری را مستقیم از جیب خودش بدهد؛ همین پرداخت نقدی است که درمان را برای خانوار به بحران مالی تبدیل می کند، تا وقتی بیمار برای ویزیت چانه می زند، برای تراپی منتظر حقوق می ماند و دارو را چهار قسطه می خرد، نمی توان گفت مسئله فقط مدل جدید پرداخت است. مسئله این است که مردم برای درمان امروز، از ماه بعدشان وام می گیرند.