فرارو آزریل برمانت، پژوهشگر ارشد مسائل بین الملل در مؤسسه روابط بین الملل پراگ

به نقل از نشریه فارن پالیسی، در اوایل ماه جاری میلادی، دونالد ترامپ، رییس جمهور ایالات متحده آمریکا، با طرح این موضوع که واشنگتن آماده فروش جنگنده های پیشرفته اف-35 به آنکارا است، صحنه سیاسی منطقه را با یک تحول غافلگیرکننده مواجه ساخت.

این اقدام استراتژیک، در عمل به معنای لغو ممنوعیت پیشین واشنگتن در قبال ترکیه بود و واکنش های سریعی را در مجامع امنیتی در پی داشت.

بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر اسراییل، بی درنگ در جریان گفت وگو با شبکه خبری سی ان ان هشدار داد که واگذاری این هواپیماهای رادارگریز و پیشرفته به ترکیه، می تواند برتری نظامی و استراتژیک اسراییل در پهنه خاورمیانه را به طور جدی و جبران ناپذیری تضعیف نماید.

با این حال، تنها پس از گذشت دو هفته، دونالد ترامپ بار دیگر تصمیم به شدت غافلگیرکننده ای را به جهان مخابره کرد.

این بار، پیامدهای سیاسی، امنیتی و راهبردیِ تصمیم کاخ سفید برای کابینه اسراییل به مراتب گسترده تر، پیچیده تر و برای محاسبه دشوارتر ارزیابی می شود.

بر اساس اطلاعات منتشر شده، واشنگتن با یک توافق جامع 30 ساله با پادشاهی عربستان سعودی، به منظور انتقال فناوری هسته ای غیرنظامی آمریکا به این کشور موافقت کرده است.

نکته کلیدی و بسیار حائز اهمیت در این میان، آن است که توافق مذکور می تواند به ریاض اجازه دهد تا تحت نظارت نهادهای آمریکایی، یک مرکز داخلی و بومی برای غنی سازی اورانیوم در خاک خود تأسیس نماید.

این تحول چشمگیر برای مقامات اسراییلی بسیار ناخوشایند و حتی شرم آور تلقی می شود؛ چرا که تل آویو سال هاست کارزاری تبلیغاتی به راه انداخته و ادعا می کند دستیابی ایران به توانایی ساخت سلاح هسته ای می تواند موجب شکل گیری یک اثر دومینویی در گسترش سلاح های هسته ای در سراسر خاورمیانه شود.

اکنون، توافق جدید ترامپ با ریاض ممکن است دقیقاً همان اثر دومینوییِ ادعایی را به یک واقعیت ملموس تبدیل کند.

آنچه این سناریو را برای اسراییل تلخ تر می کند، این است که چنین توافق بزرگی بدون برخورداری واشنگتن از امتیاز سیاسیِ ناشی از توافق عادی سازی روابط میان عربستان و اسراییل حاصل شده است؛ امتیازی که پیش تر و در دوران ریاست جمهوری جو بایدن، بخش جدایی ناپذیری از چارچوب مذاکرات برای اعطای تعهدات بیشتر آمریکا در قبال ریاض محسوب می شد.

در واکنش به این رویدادها، نیر برکات، وزیر اقتصاد اسراییل، تمام تلاش خود را به کار بست تا آرامش و خونسردی ظاهری کابینه را در برابر رسانه ها حفظ کند.

او روز چهارشنبه در جریان مصاحبه ای با رادیو ارتش اسراییل اظهار داشت: دولت ترامپ هیچ گونه تمایل و علاقه ای به این موضوع ندارد که امنیت اسراییل را به خطر بیندازد.

برکات در ادامه اظهاراتش تأکید کرد که اگر پادشاهی سعودی صرفاً به دنبال توسعه یک برنامه هسته ای کاملاً غیرنظامی باشد، اسراییل توانایی آن را دارد که با این مسئله کنار بیاید و سازگاری نشان دهد.

اما هنگامی که به طور کاملاً مستقیم و صریح از وی پرسیده شد که آیا تل آویو می تواند با یک عربستان مجهز به توانمندی های هسته ای نیز کنار بیاید، برکات با احتیاط و محافظه کاری پاسخ داد که ترجیح می دهد روی این سناریوی خاص تمرکز نکند.

در عوض، او کوشید مسیر بحث را تغییر داده و بر تحولات گسترده تر منطقه ای، از جمله چشم انداز و احتمال پیوستن ریاض به توافقنامه های ابراهیم در آینده تأکید نماید.

شاید در واکنش به موج فزاینده انتقادهای داخلی و خارجی، دونالد ترامپ اکنون با انتشار پیامی در شبکه های اجتماعی موضع جدیدی اتخاذ کرده و مدعی شده است که این توافق هسته ای به طور کامل و قطعی، مشروط به پیوستن عربستان سعودی به توافق های ابراهیم است.

او در عین حال با قاطعیت تأکید کرده که این توافق بی شک به تصویب نهایی خواهد رسید. با این وجود، رییس جمهور آمریکا هیچ توضیح روشنی ارائه نداده است که اگر رهبران سعودی در نهایت حاضر به پذیرش عادی سازی رسمی و علنی روابط با اسراییل نشوند، چه سرنوشتی در انتظار این توافق خواهد بود.

صرف نظر از اینکه آیا شرط جدیدِ مطرح شده از سوی ترامپ واقعاً یک پیش شرط سخت گیرانه در دیپلماسی است یا صرفاً یک مانور تاکتیکی برای آرام کردن منتقدانِ تندرو، نتانیاهو بلافاصله و با آغوش باز به استقبال آن رفت.

دفتر نخست وزیری اسراییل با انتشار بیانیه ای رسمی، این موضع گیری ترامپ را گامی تاریخی و بلند رو به جلو برای تحقق صلح در خاورمیانه توصیف کرد.

به نظر می رسد کابینه نتانیاهو در تلاش است تا با برجسته سازی این گزاره که عربستان سعودی در تقابل منطقه ای با ایران، در کنار اسراییل ایستاده است، پیامدهای منفی و نگرانی های امنیتی ناشی از این توافق را تا حد امکان کاهش داده و افکار عمومی را مدیریت کند.

از سوی دیگر، مقامات دولت ترامپ سرسختانه اصرار می ورزند که نظارت های مداوم و سخت گیرانه ایالات متحده، تضمین کننده این امر خواهد بود که برنامه هسته ای غیرنظامی عربستان به هیچ وجه به سمت اهداف نظامی منحرف نخواهد شد.

در همین راستا، ترامپ حتی در اظهارنظری در شبکه های اجتماعی خود، فراتر از متن توافق مدعی شده است که هیچ گونه عملیات غنی سازیِ اورانیوم در خاک عربستان وجود نخواهد داشت.

در داخل سرزمین های اشغالی، نهادهای نظامی و دفاعی اسراییل نیز خط استدلالی مشابهی را در پیش گرفته اند.

آن ها استدلال می کنند که حضور فیزیکی و نظارت دقیق آمریکا بر زیرساخت های اتمی عربستان، گزینه ای به مراتب مطلوب تر از آن است که ریاض برای توسعه برنامه هسته ای خود دست به دامن رقبای واشنگتن، یعنی روسیه یا چین شود؛ زیرا به باور آن ها، چرخش عربستان به سمت شرق می تواند خطرات راهبردیِ به مراتب بزرگ تر و غیرقابل کنترلی را برای تل آویو به همراه داشته باشد.

با این حال، بازخوانی تاریخچه توافقات هسته ای نشان می دهد که این گونه استدلال ها، دلایل چندان محکمی برای اطمینان بخشی باقی نمی گذارند.

در سال 2009 میلادی (1388)، زمانی که دولت باراک اوباما یک توافق مهم و استراتژیکِ هسته ای غیرنظامی را با امارات متحده عربی به امضا رساند، واشنگتن بر گنجاندن شروط بسیار سخت گیرانه ای پافشاری کرد.

این شروط صراحتاً غنی سازی داخلی اورانیوم و همچنین بازفرآوری سوخت هسته ایِ مصرف شده را در خاک امارات ممنوع اعلام می کرد.

در سال 2011 میلادی (1390) نیز، گروه 48 کشوری موسوم به تأمین کنندگان هسته ای (NSG)، دستورالعمل های جامع و جدیدی را برای صادرات تجهیزات اتمی به تصویب رساندند که انتقال فناوری های حساسِ غنی سازی و بازفرآوری را به شدت محدود می ساخت.

دستگاه دیپلماسی واشنگتن برای مدت های مدیدی از شرکای خارجی خود خواسته است تا این تعهدات الزام آور حقوقی را بپذیرند؛ مجموعه ای از الزامات که به اصطلاح استاندارد طلایی نامیده می شود.

اما نکته بسیار مهم و تأمل برانگیز اینجاست که توافق هسته ایِ پیشنهادیِ کنونی میان ایالات متحده و پادشاهی عربستان سعودی، به هیچ وجه چارچوب موجودِ موسوم به تضمین های استاندارد طلایی را در بر نمی گیرد. علاوه بر این مسئله، تفاوت فاحش دیگری نیز میان ریاض و ابوظبی وجود دارد.

برخلاف امارات متحده عربی که با امضای پروتکل الحاقیِ آژانس بین المللی انرژی اتمی، به بازرسان این نهاد اجازه داد تا بازرسی های گسترده و سرزده از تأسیساتش داشته باشند، عربستان سعودی تنها تحت یک توافق نامه بسیار محدودِ پادمانی فعالیت می کند و تاکنون از پذیرش پروتکل الحاقی خودداری ورزیده است.

آنچه این توافق جدید را به ویژه برای ناظران نگران کننده می سازد، این واقعیت است که مقامات سعودی هرگز جاه طلبی های هسته ای خود را کتمان نکرده اند.

رهبران ارشد سعودی در مناسبت های گوناگون بارها به صراحت اعلام کرده اند که اگر ایران از آستانه هسته ای عبور کند، ریاض نیز بی درنگ و به سرعت برای دستیابی به توانایی هسته ای نظامی وارد عمل خواهد شد. پادشاهی سعودی منابع مالی عظیم، دانش فنیِ در حال توسعه و اهرم های سیاسی لازم برای عملی کردن چنین تهدیدی را در اختیار دارد.

رژیم اسراییل به طور سنتی با هرگونه اقدامی که بتواند توانایی تهاجمی کشورهای منطقه را ارتقا بخشد، مخالفت کرده است.

احتمال اینکه هر یک از کشورهای خاورمیانه بتواند به طور مستقل به توانایی غنی سازی اورانیوم دست یابد، همواره باعث نگرانی عمیق تل آویو بوده است؛ زیرا آن ها از خطر انحراف احتمالی این فناوری ها به سمت اهداف نظامی هراس دارند.

کارشناسان هشدار می دهند که اگر امروز به ریاض اجازه داده شود چنین مسیر حساسی را طی کند، قطعاً در آینده ای نزدیک کشورهایی نظیر مصر و ترکیه نیز خواستار برخورداری از حق مشابه برای غنی سازی اورانیوم در خاک خود خواهند شد.

با وجود شرط جدید ترامپ درباره پیوستن عربستان به توافق های ابراهیم، اکنون هیچ توافق عادی سازی روی میز قرار ندارد؛ زیرا کابینه اسراییل حاضر نیست حتی حداقل امتیازهای سیاسی ممکن را درباره تشکیل کشور مستقل فلسطین ارائه دهد؛ امتیازهایی که می توانست به عربستان پوشش سیاسی لازم برای امضای چنین توافقی را بدهد.

برآورد می شود ارزش تجاری و سرمایه گذاریِ این توافق، به ده ها میلیارد دلار بالغ شود.

هدف اصلی استراتژیست های آمریکایی تضمین سلطه طولانی مدت تجاریِ این کشور بر زیرساخت های هسته ای عربستان سعودی و در عین حال کنار زدن رقبای خارجی از این بازار پرسود است.

اینکه این توافق می تواند هم زمان یک مسابقه تسلیحات هسته ای منطقه ای را نیز به راه بیندازد، ظاهراً برای ترامپ تنها یک نگرانی درجه دوم محسوب می شود.

اعطای مجوز رسمی برای غنی سازی اورانیوم به عربستان سعودی در چنین شرایطی، احتمالاً انگیزه ایران را برای دستیابی به یک بازدارندگی هسته ای به شکل چشمگیری افزایش خواهد داد.

دشوار است باور کنیم که آمریکا علیه ایران وارد تقابل نظامی شد تا مانع دستیابی این کشور به سلاح هسته ای شود، اما اکنون اقدامی انجام می دهد که می تواند دعوتی آشکار برای تهران جهت حرکت به سمت ساخت سلاح اتمی باشد.

از نگاه منتقدان، ترامپ بار دیگر بدون توجه جدی به پیامدهای بلندمدت تصمیم خود عمل کرده است.

در همین حال، نتانیاهو که پیش تر تمامی پل های ارتباطی خود را با دموکرات های کنگره آمریکا از بین برده است، اکنون تقریباً هیچ اهرم فشاری در برابر ترامپ ندارد. احتمالاً قانون گذاران در کنگره آمریکا به زودی نبردی شدید علیه این توافق آغاز خواهند کرد، اما سابقه خطرناک این اقدام از هم اکنون ایجاد شده است.