فرارو کیت جانسون، کارشناس ارشد بخش اقتصاد ژئوپلیتیک و انرژی در نشریه فارن پالیسی

به نقل از نشریه فارن پالیسی، حملات تشدیدشده آمریکا علیه ایران قادر به حل بحرانی ساختاری و اساسی در منطقه نیست؛ بحرانی که پتانسیل آن را دارد تا کل راهبرد خاورمیانه ای دولت ترامپ را با شکستی سنگین و بن بست مواجه کند. پیامد ملموس این ناکامی در سطح بین المللی، افزایش سریع قیمت نفت در بازارهای جهانی و کاهش شتابان ذخایر استراتژیک انرژی است.

وزارت دفاع ایالات متحده (پنتاگون) پیش تر اعلام کرده بود که هدف از دور تازه تحرکات و حملات هوایی منطقه ای، حتی اگر لزوماً مقدمه ای برای یک عملیات نظامی زمینی هم نباشد، استمرار روند تضعیف توانایی های تهران برای تهدید ناوگان کشتیرانی تجاری در تنگه هرمز است. با این وجود، برخلاف برآوردهای اولیه و خوش بینانه مقامات واشنگتن، توانمندی های نظامی و بازدارنده ایران پس از تنش های پیشین نه تنها از بین نرفته، بلکه ابعاد پیچیده تری به خود گرفته است.

اگرچه پنتاگون در گذشته بارها مدعی شده بود که توانایی های نظامی و لجستیکی ایران تا حد زیادی آسیب دیده و نابود شده است، اما شواهد میدانی نشان می دهد که تهران همچنان توانسته ظرفیت عملیاتی خود را برای استفاده مؤثر از شبکه های موشکی و پهپادی حفظ کند. این تسلیحات در مقاطع مختلف، کشتی های عبوری از تنگه هرمز، زیرساخت های حیاتی متحدان منطقه ای آمریکا و همچنین پایگاه های نظامی ایالات متحده در خاورمیانه را در معرض تهدید قرار داده اند.

تداوم این وضعیت ملتهب به روشنی نشان می دهد که حتی برخورداری از برتری مطلق هوایی و انجام حملات گسترده نظامی نیز لزوماً نمی تواند مسئله اصلی واشنگتن، یعنی تضمین امنیت مسیرهای انتقال انرژی و جلوگیری از افزایش سرسام آور هزینه های اقتصادی جنگ را حل وفصل کند. این چالش به ویژه در آستانه رویدادهای مهم سیاسی داخل آمریکا، به پاشنه آشیل سیاست خارجی کاخ سفید تبدیل شده است.

آلن ایر، مقام پیشین وزارت خارجه آمریکا که چندین دهه سابقه فعالیت در حوزه مسائل مرتبط با ایران را در کارنامه دارد، درباره راهبرد واشنگتن در قبال تهران می گوید: هدف اصلی ایالات متحده، افزایش فشار همه جانبه و تحمیل هزینه های سنگین است تا از این طریق، ایران را وادار به تغییر محاسبات و عقب نشینی از خطوط قرمز خود کند.

او در تشریح این راهبرد می افزاید: در سطح تاکتیکی و میدانی، ایالات متحده در تلاش است تا توانایی ایران برای ایجاد اختلال در تردد دریایی خلیج فارس را کاهش داده و هم زمان، دسترسی و نفوذ راهبردی این کشور در تنگه باب المندب را محدود سازد. ایر همچنین با اشاره به اقداماتی مانند حمله به تأسیسات موشکی ایران تأکید می کند که واشنگتن قصد دارد پیام روشنی مبنی بر آمادگی کامل برای تشدید فشارها مخابره کند.

این دیپلمات پیشین که اکنون در مؤسسه خاورمیانه فعالیت می کند، دیدگاه های خود را در چارچوب ارزیابی رویکرد دونالد ترامپ نسبت به استفاده از قدرت نظامی مطرح کرده است. وی بخشی از این رویکرد را ناشی از واکنش های غریزی و احساسی رییس جمهور آمریکا می داند و خاطرنشان می کند: رییس جمهور آمریکا در مواجهه با بحران های بین المللی، بیش از هر ابزار دیپلماتیک دیگری، بر استفاده از قدرت سخت و نظامی تکیه دارد. این وضعیت دقیقاً مشابه نوازنده ای است که روی ساز خود تنها یک کلید در اختیار دارد و آن کلید، چیزی جز اعمال قدرت نظامی نیست.

با وجود تمام این لفاظی ها، تحرکات نظامی تازه آمریکا در منطقه نتوانسته اند به نتایج مورد انتظار واشنگتن جامه عمل بپوشانند. حجم تردد کشتی های تجاری از تنگه هرمز بار دیگر به پایین ترین سطح تاریخی خود سقوط کرده و عبور روزانه تنها چند کشتی محدود، به یک رویه عادی و نگران کننده برای تجارت جهانی تبدیل شده است؛ آن هم در شرایطی که تنها بخش بسیار کوچکی از این ترددهای قطره چکانی مربوط به نفتکش های غول پیکر است.

در حال حاضر، بسیاری از تحلیلگران ارشد بازار انرژی پیش بینی می کنند که محدودیت ها و ریسک های امنیتی موجود در تنگه هرمز و آب راه های مجاور، با همین روند ادامه یابد. این وضعیت ملتهب ممکن است دست کم تا پایان سال جاری میلادی و حتی برای بازه زمانی طولانی تری بر بازارهای جهانی سایه بیندازد. پیامد مستقیم و فوری این شرایط، روند صعودی و افزایش دوباره قیمت جهانی انرژی بوده است.

قیمت نفت خام برنت بار دیگر روند صعودی شدیدی به خود گرفته و به محدوده اواسط دهه 90 دلار برای هر بشکه بازگشته است. این در حالی است که تنها چند هفته پیش، زمانی که سیگنال های مثبتی از احتمال دستیابی آمریکا و ایران به یک تفاهم نانوشته به گوش می رسید، قیمت نفت برای مدت کوتاهی افت کرد و به مرز 70 دلار در هر بشکه رسیده بود.

در داخل ایالات متحده نیز ترکش های این بحران کاملاً احساس می شود؛ قیمت بنزین تنها چند ماه مانده به انتخابات حساس میان دوره ای کنگره، دوباره از مرز روانی چهار دلار به ازای هر گالن عبور کرده است. در همین حال، هزینه سوخت های پایه مانند دیزل که نقشی حیاتی و تعیین کننده در شبکه های حمل ونقل و تولیدات صنعتی دارند، با جهش مواجه شده و فشارهای تورمی تازه ای را بر بخش های صنایع و کشاورزی در مناطق مختلف جهان تحمیل کرده اند.

این وضعیت شباهت بسیار زیادی به شرایط ملتهب بهار گذشته دارد؛ زمانی که جهش ناگهانی قیمت نفت و تشدید درگیری های نیابتی در خلیج فارس، نگرانی های جهانی درباره احتمال بروز یک شوک اقتصادی مهارگسیخته را به اوج رسانده بود. با این حال، تفاوت مهم و استراتژیک این بار در آن است که بسیاری از ذخایر انرژی و ابزارهای اقتصادی واشنگتن برای مقابله با بحران، دیگر در سطح مطلوب گذشته قرار ندارند.

ذخایر استراتژیک نفت ایالات متحده (SPR) در سال های اخیر به اندازه ای تحلیل رفته و کاهش یافته است که اکنون تنها اندکی بیش از یک ماه توان جبران کمبود عرضه ناشی از اختلال در صادرات نفت خاورمیانه را داراست. این وضعیت به حدی در واشنگتن نگران کننده توصیف شده که وزارت انرژی آمریکا هفته گذشته ناچار شد تصمیم بگیرد معیار و استانداردهای خود برای تعیین حداقل سطح قابل قبول ذخایر نفت در مخازن استراتژیک را بازتعریف کند.

کاهش محسوس حاشیه امنیت انرژی آمریکا سبب شده تا هرگونه اختلال طولانی مدت در جریان انتقال نفت از خاورمیانه، پیامدهای اقتصادی و تورمی بسیار شدیدتری نسبت به دهه های گذشته برای اقتصاد غرب به همراه داشته باشد.

آلن ایر با اشاره به این وضعیت شکننده کنونی، پرسشی اساسی و راهبردی را مطرح می کند: آیا ایران پیش از آنکه دونالد ترامپ زیر بار فشارهای داخلی ناچار به عقب نشینی شود، تحت فشار فزاینده اقتصادی تسلیم خواهد شد؟

به گفته این دیپلمات آمریکایی، هر دو طرف در جریان آتش بس های اعلام نشده اخیر، فرصتی مغتنم برای بازسازی توان و تنظیم دوباره راهبردهای کلان خود پیدا کردند. در این دوره کوتاه تنفس، بازار جهانی نفت از آرامش روانی و کاهش قیمت ها بهره برد و ایران نیز برای مدتی محدود توانست از کاهش برخی فشارهای تحریمی و درآمد حاصل از حدود 6 میلیارد دلار صادرات نفتی که پیش تر ممنوع شده بود، نهایت استفاده را ببرد.

او در جمع بندی دیدگاه کارشناسی خود تأکید می کند: عامل زمان در شرایط فعلی به طور کامل به سود ایران عمل می کند. دلیل این امر از نگاه وی آن است که ایالات متحده به سرعت در حال مصرف ذخایر استراتژیک خود است، در حالی که تهران با تکیه بر اقتصاد مقاومتی تلاش می کند فشارهای اقتصادی و نظامی را برای یک رویارویی فرسایشی و طولانی مدت تر به دقت مدیریت کند.

شرایط ژئوپلیتیک منطقه ممکن است در صورت عملی شدن تهدیدهای انصارالله یمن مبنی بر تشدید حملات به ناوگان تجاری، به ویژه کشتی های مرتبط با عربستان سعودی، در دریای سرخ و خلیج عدن وخیم تر از گذشته شود. دریای سرخ در دهه های گذشته همواره به عنوان یک مسیر جایگزین و راه تنفسی حیاتی برای تداوم بخشی از صادرات نفت خام خلیج فارس عمل می کرد؛ به ویژه در زمان هایی که مسیرهای اصلی انتقال انرژی در تنگه هرمز با محدودیت یا انسداد مواجه می شدند.

بر اساس برآوردهای رسمی و جدید منتشرشده از سوی شرکت بیمه و خدمات مالی دریایی لویدز لندن ، حجم کلی تردد ناوگان کشتیرانی در تنگه هرمز نسبت به مدت مشابه سال گذشته ، با کاهشی بی سابقه و معادل 90 درصد مواجه شده است؛ این آمار تکان دهنده در حالی منتشر می شود که ایالات متحده به طور مداوم تأکید کرده که کنترل و تأمین امنیت عبور و مرور در تنگه هرمز را با ائتلاف های دریایی خود در اختیار دارد.

با وجود ماه ها تلاش مستمر نظامی و اطلاعاتی آمریکا با هدف ادعایی تضعیف توانمندی های منطقه ای ایران، پایگاه های نظامی ایالات متحده در کشورهای همسایه همچنان در معرض تهدید و حملات پهپادی و راکتی قرار دارند. تازه ترین حمله نیز به یک پایگاه استراتژیک در اردن انجام شد که میزبان نیروهای آمریکایی است.

اهرم های محدودی که در حال حاضر به نظر می رسد واشنگتن در اختیار دارد — از جمله انجام حملات هوایی کورتر، اعمال تحریم های تکراری بیشتر یا وضع تعرفه های تجاری سنگین تر — احتمالاً در عمل قادر به حل گره کور این بحران نخواهند بود. مشکل اساسی اینجاست که ایران پس از آغاز این جنگ و تنش های گسترده، موفق شده خطوط قرمز جدیدی را تثبیت کرده و اهرم های فشار تازه ای به دست آورد که پیش از این در اختیار نداشت.

رد کردن و نادیده گرفتن حتی نشانه های اولیه از سوی ترامپ برای یافتن یک راه حل دیپلماتیک و مذاکره ای در هفته های اخیر، به خوبی نشان دهنده بن بست عمیقی است که دو طرف در آن گرفتار شده اند. آلن ایر در پایان تحلیل خود با انتقاد از این رویکرد کاخ سفید می گوید: این دولت اساساً دیپلماسی انجام نمی دهد. آن ها فقط به زبان فشار، تهدید نظامی و تعرفه های اقتصادی مسلط هستند؛ و واقعیت این است که این روش نخ نماشده در قبال کشوری مانند ایران به هیچ وجه جواب نخواهد داد.