کیومرث اشتریان در شرق نوشت: خطای محاسباتی بیشتر از روان آدمی برمی خیزد تا از مغز او. این خطا می تواند از هراس (ترس بسیار) یا از تهور (بی باکی بسیار) باشد. به قول ملا احمد نراقی دو صفت خبیثه است؛ یکی تهور و دیگر جُبن . این را که نقطه تعادل در تصمیم گیری جنگی کجاست و چگونه دچار بیش برآورد یا کم برآورد از خطر شده ایم، معمولا (و متأسفانه) پس از واقعه می توان سنجید. هراس از جنگ، خطای محاسباتی را بیشتر می کند.

پس از توافق، آمریکا کشتی ها را وادار کرد از بخش پایینی تنگه هرمز گذر کنند. می توان تصور کرد که آمریکا با این اقدام، ترس ایران را از آغاز دوباره جنگ محک زد تا با استفاده از خطای محاسباتی ناشی از ترس، تنگه هرمز را برای همیشه از سلطه ایران خارج کند. به همین سان، آمریکا در پی آن است که با تخریب تدریجی زیرساخت ها در جنوب، هراس تدریجی را قطره قطره به کام تصمیم گیران ایرانی تزریق کند تا نیازی به عملیات بزرگ نداشته باشد و آنها را زودتر تسلیم کند. در واقع آمریکا هم خود از عملیات بزرگ هراس دارد؛ چون نمی تواند پیامدهای آن را برآورد کند. هراس سبب می شود در ضرباتی که به دشمن می زنید یا در اندازه قدرت خود دچار کم برآوردی شوید. ادبیات علمی بیش برآوردی ناشی از هراس را با عنوان تنفر و گریز از ضرر

(risk aversion/ loss aversion) مفهوم سازی کرده است؛ یعنی در زمان تصمیم گیری بیش از آنکه به سود و منفعت بیندیشید، به گریز از ضرر می اندیشید یا اینکه به رویدادهای با احتمال کم، وزن بیش از حد می دهید. تفاوت منفعت طلبی با گریز از ضرر آنچنان است که کشف و مستندسازی علمی آن سبب شده تا کانمن و تورسکی جایزه نوبل بگیرند.

البته مشکل آن است که ترس و تهور مفاهیمی کش دارند و نمی توان تعریف دقیقی از آنها ارائه داد. ما آدمیان معمولا گرایش های روانی خود را در زرورقی از محاسبات تحلیلی می پوشانیم. هنگام ترس، شما دشمن را بیش از آنچه هست و خود را کمتر از آنچه هستید برآورد می کنید. گاهی برعکس است؛ بی باک و متهورید و خود را بزرگ دانسته و دشمن را دست کم می گیرید.

این سخن به آن معناست که در تصمیم گیری جنگی عوامل روانی (یعنی روحیه بی باکی یا روحیه هراس) بیش از محاسبات فنی و تجهیزاتی بر تصمیم شما تأثیرگذار است. جنگ روانی ترامپ نیز از همین زاویه است و با دامن زدن به هراس تخریب تمدن ایرانی می خواهد شما را به تسلیم وادارد تا هزینه های جنگی خود را کاهش دهد. ترس، تسلیم بی هزینه برای مهاجمان است. نسبیت مفهومی ترس و بی باکی پیداکردن نقطه تعادل را دشوار می کند. بشر برای حل این معضل و پیداکردن نقطه تعادل و کشف عقل میانه به نهادسازی و سازمان دهی و شورایاری روی آورده است. مثلا شوراهای امنیت ملی یا مجلس بزرگان یا شوراهای نظامی-اقتصادی را پدید آورده تا کشف نقطه تعادل را به خرد جمعی بسپارد و حکومت را چونان قامت یک جوانمرد صاحب خرد متحد کند.

این روزها که تصمیم گیری در جنگ یا توافق موضوع اصلی سیاست در ایران است، آیا می توان صف بندی ها را به ترسوها، بی باکان و معتدل ها تقسیم کرد؟ نه ضرورتا! اما آنچه برای ما مهم است، خودآگاهی به این است که هر یک از ما به بازی های روانی خود آگاه باشیم و روان خود را معیار حقیقت نپنداریم و آنگاه که در تصمیم گیری های جنگی قضاوت می کنیم، خود را به مهلکه روحی-روانی که در درون آن هستیم، هوشیار سازیم.

گاهی عنوان دکتر، استاد و پژوهشگر را آنچنان در کنار اسم خود پررنگ می کنیم که گویی ندای حقیقت مطلق علمی از حلقوم ما در می آید. چه بسا می گوییم: من به عنوان استاد علوم سیاسی، من به عنوان اقتصادخوانده، من به عنوان استراتژیست، من به عنوان پژوهشگر باسابقه می گویم که فلان کار یا فلان نظر، علمی نیست؛ غافل از اینکه اساسا هیچ گونه قطعیت علمی در این امور وجود ندارد.

پیش از عناوین پرطمطراق و پیش از دانسته های علمی ، یا اسیر روانِ هراسان خویشتن هستیم یا گرفتار کبرِ دماغِ پلنگی خود. شماری هم رقابت های جناحی دیدگان آنها را پوشانده و نسبت به مخاطرات جنگ و مشقت های مردمان نابینا شده اند و میزان خطر را به کلی نادیده می گیرند. این وضعیت روی دیگری هم دارد و آن اینکه ابزاری می شود برای دامن زدن به اختلاف و بی اعتمادی به نهادهای تصمیم گیر. آنگاه که تنش میان ترسوها و بی باکان افزون شود و بی اعتمادی در نظام تصمیم گیری افزایش یابد، تفرقه در کشور دامن می گسترد.

این، مهم ترین خطری است که مقامات اصلی کشور باید به آن آگاه باشند؛ چراکه در این میان، رقابت های جناحی و کینه های انتخاباتی و تکاپوهای ریاستی هم مزید بر علت می شوند. برخی نویسندگان ممکن است بنا بر روان هراسان یا خوی بی باک خود سخن گویند و تحلیلی ارائه دهند؛ اگر چنین می کنند، بهتر است ترس یا بی باکی خود را در زیر عناوین دانشگاهی و حوزوی پنهان نکنند.

آنگاه که نویسنده ای از ابتدا تا انتهای نوشتارش از شدت تخریب و آثار منفی حملات دشمن و ضعف زیرساخت های خود سخن می گوید و اشاره ای به توان خودی و ضرباتی که وارد کرده است، نمی کند، دچار بیش برآوردی ناشی از هراس شده است. بسیاری از نویسندگان بنا بر ماهیت امور نظامی و امنیتی، اطلاعات لازم را ندارند؛ در نتیجه به اقتضای وجدان و دانش محدود خود، به احتیاط سخن می گویند و چه متین و بجاست چنین محتاط سخن گفتن و نوشتن. آنان می توانند جریان ترس را تشخیص دهند و از پیامدهای سنگین کوتاه آمدن در میانه جنگ هشدار دهند یا می توانند سیل بی باکی و سرکشی را ببینند و از همراهی با آن انذار دهند، اما به دام افراط و تفریط نمی افتند.