ولی نصر، استاد روابط بین الملل دانشگاه جان هاپکینز.

به نقل از روزنامه فایننشال تایمز، ایالات متحده و ایران بار دیگر در آستانه بازگشت به جنگ قرار گرفته اند. این وضعیت به این دلیل نیست که یکی از دو طرف مفاد یادداشت تفاهمی را که برای پایان دادن به مرحله نخست درگیری امضا کرده بودند، نادرست تفسیر کرده باشد. هرچند این یادداشت تفاهم از ابهام هایی برخوردار بود و امکان برداشت های متفاوت را فراهم می کرد، اما مشکل اصلی آن در این بود که بر حفظ موازنه قدرتی استوار شده بود که هنگام امضای توافق وجود داشت؛ موازنه ای که واشنگتن در پی تغییر آن بود و تهران تلاش می کرد آن را حفظ کند.

ایالات متحده جنگ را در ماه فوریه با هدف سرنگونی جمهوری اسلامی آغاز کرد یا در صورت تحقق نیافتن این هدف، دست کم تلاش می کرد ایران را به پذیرش توافقی وادار کند که از نگاه واشنگتن، برنامه هسته ای و نقش منطقه ای تهران را به شدت محدود می کرد. اما نتیجه جنگ با انتظارات اولیه آمریکا فاصله داشت. از نگاه نویسنده، مهم ترین دستاورد راهبردی ایران در این جنگ، تثبیت کنترل خود بر تنگه هرمز بود؛ تحولی که واشنگتن آن را یک عقب گرد تلقی کرد و در نهایت به پذیرش یادداشت تفاهم تن داد.

رهبران ایران از همان آغاز این یادداشت تفاهم را نه یک توافق پایدار، بلکه عقب نشینی موقتی از سوی آمریکا می دانستند؛ عقب نشینی ای که هدف آن کاهش فشار بر اقتصاد جهانی و فراهم کردن فرصت برای آمادگی جهت آغاز دور بعدی درگیری ها بود. در همین چارچوب، جی.دی. ونس، معاون رییس جمهور آمریکا، نیز به طور علنی گفته بود که دونالد ترامپ از این توافق استقبال می کند، زیرا به ایالات متحده فرصت می دهد تا ذخایر راهبردی نفت خود را که در جریان جنگ به شدت کاهش یافته بود، دوباره بازسازی کند.

از نگاه رهبران ایران، مجموعه ای از تحولات پس از امضای یادداشت تفاهم، این برداشت را تقویت می کرد که واشنگتن قصد پایبندی بلندمدت به توافق را ندارد. هیچ یک از دارایی های بلوکه شده ایران آزاد نشد؛ توافقی که با میانجی گری آمریکا میان اسراییل و لبنان به دست آمد، خواسته تهران برای برقراری آتش بس در لبنان را نادیده گرفت؛ ایالات متحده حضور نظامی خود در منطقه خلیج فارس را افزایش داد؛ و همچنین کشتی های تجاری را تشویق کرد هنگام عبور از تنگه هرمز، به جای تبعیت از دستورالعمل های ایران و استفاده از مسیرهای مورد تأیید تهران، از مسیرهایی نزدیک به سواحل عمان عبور کنند. در واقع هدف واشنگتن از این اقدامات، تضعیف ادعای ایران درباره کنترل تنگه هرمز و توانایی اعمال این کنترل بود. هر یک از این اقدامات به تنهایی شاید نقض آشکار یادداشت تفاهم محسوب نمی شد، اما در مجموع، بخشی از یک راهبرد هماهنگ برای کاهش تدریجی اهرم فشاری بود که ایران در جریان جنگ به دست آورده و مفاد توافق نیز تا حدی آن را به رسمیت شناخته بود.

رهبران کنونی ایران بر این باورند که هرگونه خویشتنداری، تنها ایالات متحده را به افزایش فشارها تشویق خواهد کرد. بر همین اساس، از دید آنان، اگر هدف وادار کردن واشنگتن به ورود به مذاکراتی جدی برای پایان دادن به جنگ و دستیابی به توافقی جامع تر درباره برنامه هسته ای باشد؛ توافقی که بتواند امنیت و گشایش اقتصادی مورد نظر تهران را تأمین کند، ایران باید رویکردی تهاجمی تر در پیش گیرد و سطح درگیری را فراتر از آنچه آمریکا آماده پذیرش آن است، افزایش دهد.

مهم ترین اهرم فشاری که ایران حاضر به چشم پوشی از آن نیست، ادعای حاکمیت و کنترل بر تنگه هرمز و توانایی مدیریت دسترسی به این آبراه راهبردی است. از دست رفتن این برتری، تهران را در مذاکرات آینده از مهم ترین ابزار فشار خود محروم خواهد کرد. به همین دلیل، رهبران ایران حفظ کنترل بر تنگه هرمز را برای کسب امتیازات در مذاکرات آتی و نیز تضمین پایبندی ایالات متحده به هر توافق احتمالی ضرورتی راهبردی تلقی می کنند.

در چنین فضایی، ایران با حمله به دو نفتکش در نزدیکی سواحل عمان تلاش کرد مانع از اجرای برنامه آمریکا برای بازگشایی تنگه هرمز شود. این اقدام با واکنش گسترده ایالات متحده روبه رو شد؛ کارزار طولانی حملات هوایی که هدف آن انهدام سامانه های پهپادی و موشکی ایران در امتداد سواحل خلیج فارس و نیز هدف قرار دادن زیرساخت های نظامی و غیرنظامی در نقاط مختلف کشور بود. هدف واشنگتن از این عملیات، افزایش هزینه های مقاومت برای تهران بود.

ایران خود را برای ازسرگیری جنگ آماده کرده بود. هرچند درگیری ها زودتر از انتظار آغاز شد، اما از نگاه رهبران ایران، این موضوع نیز می تواند مزیتی نسبی به همراه داشته باشد؛ زیرا اگر جنگ اجتناب ناپذیر باشد، ترجیح آن است که پیش از بازیابی کامل توان نظامی و اقتصادی آمریکا و پیش از آنکه اقتصاد جهانی از پیامدهای بحران انرژی و اختلال در زنجیره های تأمین عبور کند، وارد مرحله جدید درگیری شوند.

بر همین اساس، ایران تلاش خواهد کرد فشار نظامی آمریکا را تحمل کند و هم زمان دامنه حملات خود را علیه اهداف نظامی ایالات متحده و همچنین زیرساخت های انرژی و غیرنظامی در سراسر منطقه خلیج فارس گسترش دهد تا نشان دهد سطح درگیری به چارچوب مورد نظر واشنگتن محدود نخواهد ماند. علاوه بر این تهران آمادگی پذیرش پیامدهای اقتصادی ناشی از بازگشت محاصره دریایی آمریکا را دارد؛ زیرا معتقد است وارد کردن فشار متقابل بر اقتصاد جهانی از طریق بستن تنگه هرمز و احتمالاً تنگه باب المندب و دریای سرخ، در نهایت دونالد ترامپ را به عقب نشینی وادار خواهد کرد.

منبع: فرارو