محسن صالحی خواه؛ تفاهم نامه میان ایران و آمریکا قبل از رسیدن به یک ماهگی، جای خود را به مرحله سوم درگیری نظامی داد. مقامات بلندپایه تهران و واشنگتن در روزهای گذشته بر این موضوع تأکید کردند که عملاً دیگر آتش بسی وجود ندارد. تحولات میدانی هم نشان می دهد که دیپلماسی فعلاً به حاشیه رفته و جای خود را به تقابل نظامی داده است.

به گزارش فرارو، آمریکا در چند روز گذشته به صورت پلکانی شدت حملات خود را افزایش داده و ایران هم پایگاه ها و تأسیسات آمریکایی در کشورهای منطقه - شامل عمان - را هدف می گیرد. در چنین فضایی که تفاهم نامه از کار افتاده، آمریکا تحریم ها، محاصره دریایی و حملات هوایی را از سر گرفته و حملات ایران هم ادامه دارد، پرسش اصلی که مطرح می شود این است: چه خواهد شد؟

پروفسور مهران کامروا، استاد دانشگاه جرج تاون در قطر، می گوید وضعیت فعلی ایران، وضعیت گذار و تحول در سیاست داخلی و خارجی است. او در این باره به فرارو گفت: در حوزه داخلی، ترکیب نیروهای سیاسی در حال تغییر است و در حوزه سیاست خارجی، هم تمام ابعاد این حوزه و موقعیت ایران در منطقه روی میز است. هنوز نمی دانیم این تحولات به کدام سمت می رود و به کدام نقطه می رسد. اما باید به این نکته توجه داشت که این دست تحولات معمولاً با بحران هایی همراه می شود.

بهترین سناریویی که روی کاغذ می تواند اتفاق بیفتد، پایان این جنگ و برقرار شدن صلح پایدار است. مسیری که نقشه راه آن با تفاهم نامه اسلام آباد ترسیم شد. پروفسور شیرین هانتر، استاد بازنشسته دانشگاه جرج تاون و دیپلمات ایرانی پیش از انقلاب، می گوید به رخ دادن این سناریو خیلی خوش بین نیست.

او به فرارو گفت: برای رسیدن به این سناریو باید برخی اولویت ها تغییر کند و تصمیماتی گرفته شود که فعلاً نشانه ای از آن دیده نمی شود. به عقیده هانتر، منافع ملی ایران باید در اولویت قرار بگیرد و ایران و منابع آن صرفاً در خدمت اولویت ها و اهداف دیگر قرار نگیرد. این دیپلمات پیشین ایرانی تأکید کرد که ایران در این شرایط باید بداند چه ابزارهایی در نظام بین الملل در اختیار دارد.

زاویه نگاه دیگری که به موضوع پایان جنگ وجود دارد، دو سناریوی احتمالی را برای این گزینه مطرح می کند. سناریوهایی که می توان گفت با نگاهی به تجربیات پیشین دیپلماسی میان تهران و واشنگتن طراحی می شود. سیدحمزه صفوی، استاد دانشگاه تهران، می گوید دو سناریوی موفقیت برای پایان جنگ وجود دارد: سناریوی اول، توافق حداقلی (کمتر در برابر کمتر) که شامل تبادل امتیازهای بسیار اندک، مدیریت تنازع و گشودن پنجره ای کوچک برای نفس کشیدن و در نهایت بدون دستاورد راهبردی است. سناریوی دوم، توافق جامع (تغییر در برابر تغییر) است که جراحی بزرگ، تبادل امتیازهای مهم، گشودن برگی تازه در دیپلماسی و مسیر نوسازی و توسعه را شامل می شود.

آنچه تحلیلگران داخل و خارج ایران بر آن تأکید دارند، ویژگی های شخصی دونالد ترامپ، وضعیت فعلی ایران، خسارت های جنگ و مسیری است که پیش از این دو کشور طی کردند. مهران کامروا در توضیح این که سناریوی ایده آل پایان جنگ چگونه می تواند عملی شود، گفت: ایران نباید فرصت طلایی که امروز وجود دارد را از دست بدهد. در حال حاضر، به نظر می رسد که در حال فرصت سوزی هستیم. من معتقدم ترامپ و تیمی که در حال حاضر در کاخ سفید هستند، خودشان را از بدنه نظام سیاسی آمریکا جدا کرده اند. ترامپ در حال حاضر به چهره ای تبدیل شده که بر نظام سیاسی غلبه کرده و کنگره هم مطیع اوست. حتی جمهوری خواهان سنا و مجلس نمایندگان از ترامپ می ترسند که علیه آن ها شود و محبوبیت شان کاهش پیدا کند.

کامروا ادامه داد: در چنین شرایطی، ایران در موقعیتی تاریخی است که اگر بتواند معامله ای را انجام دهد. به این موضوع توجه کنیم که تیم ایرانی، تیمی بسیار خبره است و طرف مقابل آن ها، سیاستمدار نیستند. تعدادی تاجر هستند. ایران می تواند از آن ها آوانس های خوبی بگیرد. اما متأسفانه به خاطر برخی کوته بینی ها و غرور کاذب، آن مذاکره ای که باید شکل نمی گیرد. مثلاً در ایران این بحث وجود دارد که مذاکره مستقیم کنیم یا نکنیم چون اگر مذاکره مستقیم کنیم، انگار به آمریکایی ها امتیازی داده ایم. بیش از یک سال است که درگیر چنین مسائلی هستیم.

هرچند که روند درگیری های نظامی میان ایران و آمریکا در شرایط فعلی تصاعدی ارزیابی می شود، اما هنوز شرایط به یک جنگ تمام عیار تبدیل نشده است. ایالات متحده چند ساعت در روز - معمولاً از ساعات ابتدایی عصر تا نیمه شب - حملاتی سنگین به اهداف نظامی، غیرنظامی و زیرساختی انجام می دهد و ایران هم پایگاه های آمریکا در منطقه و بعضی زیرساخت های کشورهای میزبان تأسیسات آمریکایی ها را هدف می گیرد. نگاهی به تحلیل های نظامی و تخصصی در منابع خارجی نشان می دهد که دو نگاه عمده به سبک فعلی عملیات آمریکا علیه ایران وجود دارد. یک نگاه آن را مقدمه ای برای فراهم کردن شرایط لازم جهت انجام عملیات محدود زمینی می داند و نگاه دیگر معتقد است حداقل در شرایط فعلی آمریکایی ها به دنبال فرسایشی کردن درگیری برای ایران و از بین بردن تدریجی زیرساخت های کشور، به خصوص در نوار جنوبی، هستند.

سیدحمزه صفوی معتقد است باید سناریوی میانه را سناریویی فرسایشی و با پایان باز بدانیم. سناریویی که در آن بازگشت به جنگ تمام عیار رخ نمی دهد اما منازعه در حالتی رهاشده، فرسایشی و بی سرانجام باقی می ماند.

پروفسور کامروا اما این موضوع را از زاویه ای دیگر، یعنی عادی شدن موضوع جنگ با ایران از طریق رسانه های جریان اصلی و نشنیده شدن صدای ایران، نگاه می کند. او در این باره به فرارو گفت: آمریکا رسانه های قدرتمندی دارد و در این میان بعضی شبکه ها و رسانه ها شاید به خاطر منافعی که برای خود متصور هستند و ملاحظات و رقابت های سیاسی، پیام ایران را هم منتقل کنند. اما این یک استثنا است و به طور جامع و قدرتمند، پیام ایران در فضای جهانی شنیده نمی شود.

او با تاکید بر این که در جنگ رمضان تا حدی دیپلماسی عمومی ایران قدرتمند ظاهر شده و پیام ایران را منتقل کرده بود، تاکید کرد: اما در حال حاضر چنین چیزی، چه به صورت فردی و چه به صورت نهادی، دیده نمی شود که نشان دهد آمریکایی ها چه جنایت هایی مانند میناب را انجام داده اند و ایران چرا این حملات را به پایگاه های ایالات متحده در منطقه انجام می دهد. در مقابل، رسانه های خارج از کشور و اپوزیسیون هم تلاش می کنند پیام این جنگ، جنایات آمریکا، شکستن تفاهم نامه از سوی واشنگتن و حمایت کشورهای خلیج فارس را کمرنگ کنند.

کامروا می گوید در شرایط فعلی، شاید آمریکا حملاتش را محدود نگه دارد و مشخص نیست این مسیر به کدام سمت حرکت می کند.

یکی از مواردی که در موضوع شکست تفاهم نامه در مرحله فعلی و از سرگیری درگیری نظامی مورد توجه قرار می گیرد، رفتار آمریکایی ها در قبال ایران و روند مذاکرات است. هانتر در این باره به فرارو گفت: هرچند به سیاست های ایران منتقد هستم، نباید فراموش کنیم آمریکایی ها، به خصوص رژیم آقای ترامپ، حاضر نیستند هیچ گونه امتیازی به ایران بدهند. من فکر می کنم هدف آن ها می تواند این باشد که با ادامه همین شرایط و حملات، با توجه به شرایط اقتصادی و اجتماعی که وجود دارد، ایران به وضعیت فروپاشی از درون برسد. فقط هم آمریکایی ها این را نمی خواهند. با توجه به تجربیات کار کردن با کشورها به عنوان دیپلمات و بعد استاد دانشگاه، با اطمینان می گویم هیچ کدام از کشورهای همسایه ایران ناراضی نیستند که این اتفاق رخ دهد. موضوعی که هرچند به سادگی آن چه آن ها فکر می کنند نیست. ایران مختصات خاص خود را دارد.

در صورتی که مسیر دیپلماسی با فشارهای داخلی و خارجی به بن بستی تمام عیار برسد و از کار بیفتد، سناریوی بد روی میز قرار می گیرد. در حال حاضر، شاخص ترین نماد دیپلماسی در بحران جاری میان ایران و آمریکا، یادداشت تفاهمی است که روز 28 خرداد به امضا رسید. تحلیلگران عوامل مختلفی را برای از کار افتادن این تفاهم نامه مطرح می کنند. هانتر معتقد است یکی از اصلی ترین عوامل به چالش خوردن این یادداشت تفاهم، گره زدن موضوع پایان جنگ در ایران به موضوع لبنان و حزب الله بود؛ موضوعی که متغیر اسراییل را پررنگ تر کرد.

شیرین هانتر، بدترین سناریو را جنگ کامل، حملات هوایی ممتد و سنگین آمریکا به ایران می داند: یعنی به جای این که حملات موردی، شدید و محدود به نقاط مختلف انجام شود، زنجیره حملات قطع نشود و نقاط مختلف را ویران کنند. با توجه به ابعاد این عملیات و آثار آن، بعید می دانم تا نوامبر و انتخابات میان دوره ای کار به این نقطه برسد. حمله زمینی و عملیات مشابه اشغال عراق را هم با توجه به تجربه های پیشین، در حال حاضر بعید می دانم.

به نظر این استاد بازنشسته دانشگاه جرج تاون، حمله هسته ای آمریکا به ایران در حال حاضر دور از ذهن است: فکر می کنم احتمال استفاده از سلاح هسته ای راهبردی علیه ایران در این مقطع، خطراتی بیش از منافع برای آمریکا دارد. مثلاً اگر این اتفاق برای ایران بیفتد، ممکن است روس ها علیه اوکراین دست به اقدام مشابه بزنند که اروپا را وارد بحران می کند. ضمن این که آمریکای امروز، آمریکای سابق نیست. مشکلات داخلی شدیدی دارد. اما احتمال استفاده از سلاح هسته ای تاکتیکی وجود دارد.

سیدحمزه صفوی هم درباره سناریوهای شکست دیپلماسی، دو مسیر را پیش روی ایران می بیند. او می گوید: در نخستین حالت شکست، آمریکا از ابتدا قصد توافق ندارد و مذاکره صرفاً برای گرفتن وقت، به صورت تاکتیکی، برای آماده شدن جهت دور جدیدی از حمله است. در این نگاه، آمریکا ایران را بازی می دهد تا چند هدف مشخص را محقق کند. هدف اول، گذشتن جام جهانی است تا تنش های جنگ در خاورمیانه آن را متأثر نکند. هدف دوم، کنترل قیمت نفت است که آمریکا آن را یک دستاورد می بیند و ممکن است این فرصت را تا انتخابات داخلی خود (نوامبر) کش بدهد. هدف سوم، پر کردن مخازن نفت جهان و شارژ دوباره ذخایر راهبردی است. این هدف به بسته شدن تنگه هرمز در راند پیشین بازمی گردد؛ اقدامی که آمریکا انتظارش را نداشت و ایران انجامش داد.

او سناریوی دوم را برهم خوردن توافق به دلیل عوامل داخلی و نقش آفرینی متغیرهای خارجی می داند؛ عواملی مانند رقابت های داخلی بر سر مسائل خارجی، نگاه آخرالزمانی و دن کیشوت وار، ضعف هوش محاسباتی و زمان سنجی اشتباه، نبود طبقه بندی درست اهداف و تشخیص اولویت ها، مداخله اسراییل با استفاده از ابزارهای مختلف رسانه ای، لابی گری و شعله ور نگه داشتن جنگ در لبنان.

منبع: فرارو