تداوم تنش ها در خلیج فارس بیش از آنکه به سمت رویارویی تمام عیار پیش برود، در قالب راهبردی فرسایشی برای افزایش هزینه های امنیتی، اقتصادی و منطقه ای علیه ایران دنبال می شود؛ راهبردی که با فشارهای چندلایه و محدودسازی تدریجی ابتکار عمل تهران طراحی شده با این حال اقتصاد جهانی در برابر ناامنی هرمز و پیامدهای اختلال در انرژی و تجارت دریایی با هزینه های فزاینده مواجه خواهد شد و همین مساله مانعی برای تبدیل فشارهای کنترل شده به یک بحران گسترده تر است.

به گزارش اعتماد، در شرایطی که به واسطه تداوم تبادل آتش میان ایران و امریکا، منطقه روی گسل های شکننده قرار گرفته، گمانه زنی ها درباره احتمال رویارویی تمام عیار در منطقه نیز اوج گرفته؛ رویارویی که می تواند برای بسیاری از بازیگران منطقه ای و فرامنطقه ای پرهزینه باشد و بسان قماری است دو سرباخت که قادر خواهد بود جهان و بازارهای جهانی را به آتش بکشد. در همین راستا با هدف بررسی سناریوهای پیش رو با دیهیم خان بیگی، کارشناس ارشد مسائل سیاسی و امور بین الملل گفت وگویی انجام شده است.

دیهیم خان بیگی، کارشناس مسائل سیاسی و امور بین الملل، درباره نتایج احتمالی تنش های حاکم گفت: برای ارزیابی وضعیت باید میان احتمال جنگ تمام عیار و تداوم الگوی فشار مرحله ای تفکیک قائل شد. آنچه اکنون پیرامون خلیج فارس دیده می شود بیشتر به یک راهبرد فرسایشی و چندلایه برای محدودسازی توان بازدارندگی و اشراف منطقه ای ایران شباهت دارد تا مقدمه قطعی تهاجم زمینی.

این کارشناس مسائل سیاسی با اشاره به جغرافیای ایران، عمق راهبردی و امکان گسترش بحران به نقاط مختلف غرب آسیا افزود: تهاجم زمینی در شرایط فعلی گزینه ای بسیار پرهزینه و پرریسک برای واشنگتن است و می تواند هزینه های جنگ را از کنترل امریکا خارج کند، بنابراین تهدید به عملیات زمینی بیش از آنکه نشانه تصمیم برای اشغال گسترده باشد، ابزار فشار روانی و سیاسی است.

خان بیگی در ادامه سناریوی محتمل تر را تداوم جنگ فرسایشی کنترل شده دانست؛ جنگی که هدف آن تضعیف تدریجی توان تصمیم سازی و ابتکار عمل منطقه ای ایران است و امریکا در قالب آن با فشارهای محدود اما پیوسته می کوشد هزینه های امنیتی، اقتصادی و نظامی ایران را بالا ببرد و از ورود به جنگ مستقیم پرهیز کند؛ الگویی که به گفته او می توان آن را کشتن با هزار چاقو نامید، یعنی ایجاد درگیری های متوالی و محدود برای کاستن از توان ایران در مدیریت محیط پیرامونی، به ویژه در خلیج فارس و تنگه هرمز. هدف اصلی این راهبرد کاهش اشراف منطقه ای ایران بر معادلات خلیج فارس است و فشار بر ایران، تحرک در آبراه های راهبردی و فعال سازی پایگاه ها و شرکای منطقه ای اجزای همین طرح هستند.

این کارشناس ارشد با اشاره به محدودیت های واشنگتن ادامه داد: خلیج فارس محیطی نیست که بحران در آن به راحتی مدیریت شود و هر خطای محاسباتی می تواند بازار انرژی و امنیت متحدان امریکا را با تهدید جدی روبه رو کند، از همین رو واشنگتن تلاش می کند سطح درگیری را زیر آستانه جنگ بزرگ نگه دارد، از همین رو شاهد چند سناریوی محتمل هستیم: تداوم جنگ فرسایشی و فشارهای محدود به عنوان گزینه محتمل تر؛ افزایش درگیری های نیابتی، سایبری و دریایی پیرامون خلیج فارس؛ تلاش برای واکنشی شتاب زده از جانب ایران به منظور اجماع سازی علیه کشورمان و حرکت به سمت رویارویی گسترده تر در صورت وقوع خطای بزرگ.

این کارشناس مسائل بین الملل در پاسخ به سوالی دیگر درباره رویکرد کشورهای حاشیه خلیج فارس به تنش های حاکم توضیح داد: این گروه از کشورها با وضعیت دوگانه روبه رو هستند؛ افزایش قیمت نفت می تواند در کوتاه مدت درآمد برخی را بالا ببرد، اما در برابر تهدید علیه تاسیسات انرژی، بنادر و مراکز مالی، فرار سرمایه و کاهش اعتماد سرمایه گذاران، این منفعت بسیار شکننده است و ناامنی اعتبار اقتصادی کل منطقه را تحت فشار قرار می دهد. از منظر دیگر در سطح جهانی نیز افزایش قیمت انرژی عاملی برای بالا رفتن هزینه تولید، غذا، حمل و نقل و تجارت است که اقتصادهای واردکننده در آسیا و کشورهای در حال توسعه را با فشار مضاعف بر بودجه و پول ملی مواجه می کند و می تواند بحران انرژی را به بحران معیشتی و بی ثباتی سیاسی تبدیل کند.

دیهیم خان بیگی، درباره احتمال شکل گیری ائتلافی علیه ایران در صورت تداوم درگیری ها نیز پاسخ داد: باید میان مواضع رسمی، همکاری های عملیاتی و ملاحظات بلندمدت این کشورها تفاوت گذاشت؛ بسیاری در ظاهر خواهان مهار بحرانند، اما در عمل بخشی از ظرفیت های اطلاعاتی، لجستیکی یا پدافندی خود را دراختیار امریکا قرار می دهند. در دور کنونی تنش ها برخی کشورهای خلیج فارس دیگر صرفا میزبان منفعل پایگاه های امریکایی نیستند و استفاده از حریم هوایی، شبکه های راداری، تبادل اطلاعات و پشتیبانی لجستیکی نشان دهنده نقش فعال تر شماری از آنهاست، هر چند سطح و نوع این مشارکت یکسان نیست و تهران باید میان میزبانی تحت فشار، همکاری محدود و مشارکت آگاهانه در طرح های ضدایرانی تمایز قائل شود.

خان بیگی در ادامه راهبرد غالب دولت های عربی خلیج فارس را نوعی موازنه گری دوگانه توصیف کرد؛ تکیه بر چتر امنیتی امریکا همراه با تلاش برای پرهیز از تبدیل خاک و تاسیسات شان به میدان پاسخ متقابل، به این معنا که در حوزه های پدافندی با واشنگتن همکاری می کنند و در عین حال کانال های سیاسی با تهران را باز نگه می دارند.

به گفته این کارشناس مسائل سیاست خارجی، اسراییل بیش از دیگران از شکل گیری آرایش امنیتی منسجم علیه ایران استقبال می کند و در پی پیوند دادن ساختارهای اطلاعاتی و پدافندی منطقه است، اما تمایل به همکاری دفاعی الزاما به معنای آمادگی همه دولت ها برای جنگ مستقیم با ایران نیست.

با این حال خان بیگی افزود: عناصر اولیه یک شبکه فشار علیه ایران شکل گرفته، اما هنوز نمی توان از ائتلاف منسجم و دارای اراده مشترک برای جنگ سخن گفت؛ آنچه فعلا دیده می شود نوعی ائتلاف کارکردی است که در آن کشورها در حوزه های اطلاعاتی، لجستیکی، پدافندی یا رسانه ای نقش های متفاوتی می گیرند و بدون پذیرش رسمی مسوولیت جنگ، در بخشی از فشار مشارکت می کنند، درحالی که اختلاف نظر درباره هزینه جنگ، وابستگی متقابل اقتصادی و حساسیت افکار عمومی، تبدیل این همکاری ها به ائتلاف جنگی پایدار را دشوار و پرهزینه می کند.

خان بیگی درباره راهکار تهران برای دور زدن چنین ائتلافی تاکید کرد: سیاست ایران باید چندلایه و مبتنی بر جلوگیری از یکپارچه شدن جبهه مقابل باشد؛ ایران می بایست با حفظ کانال های مستقیم با پایتخت های منطقه و ارایه تضمین های روشن درباره احترام به حاکمیت و امنیت همسایگان تاکید کند که امنیت خلیج فارس تقسیم پذیر نیست و تبدیل خاک یک کشور به سکوی اقدام علیه دیگری، امنیت همان میزبان را نیز تضعیف می کند. دوم با تفکیک رفتار کشورها براساس سطح مشارکت واقعی و پرهیز از برخورد یکسان با همه، به گونه ای که میان میانجی، بازیگر بی طرف، شریک محدود امریکا و مشارکت کننده فعال تفاوت گذاشته شود و پاسخ های سیاسی و حقوقی متناسب و قابل بازگشت باقی بماند. ایران همچنین می بایست ابتکار مشخصی برای امنیت جمعی خلیج فارس را مطرح کند، طرحی شامل منع استفاده تهاجمی از خاک کشورهای منطقه، سازوکار اطلاع رسانی درباره تحرکات نظامی و حفاظت مشترک از زیرساخت های انرژی و آزادی کشتیرانی؛ حتی اگر این طرح فورا پذیرفته نشود، ارایه آن هزینه سیاسی مخالفت با گفت وگو را افزایش می دهد و تصویر ایران را از بازیگر صرفا واکنشی به بازیگر دارای پیشنهاد امنیتی تغییر خواهد داد.

خان بیگی همچنین استفاده از دیپلماسی انرژی و اقتصادی برای کاهش انگیزه ائتلاف سازی را ضروری دانست. این کارشناس مسائل سیاست خارجی در ادامه یادآور شد که بازدارندگی در میان گزینه های ایران، گزینه ای لازم است، اما کارآمدترین شکل آن در این مقطع بازدارندگی حساب شده همراه با پیام سیاسی روشن است.

دیهیم خان بیگی، درباره اعلام بسته شدن تنگه هرمز ازسوی ایران و ادعای ترامپ درباره بازگرداندن محاصره بنادر ایران و نتایج حاصل از آن نیز خاطرنشان کرد: وضعیت کنونی بیش از آنکه نشانه پایان بحران باشد، بیانگر ورود دوطرف به مرحله ای از بازدارندگی فعال است؛ مرحله ای که در آن تهران و واشنگتن می کوشند ضمن حفظ اهرم های فشار، از جنگ تمام عیار با هزینه های غیرقابل کنترل اجتناب کنند و آتش بس ناشی از تفاهم اسلام آباد را باید آتش بسی تاکتیکی و شکننده دانست که بر موازنه قدرت و محاسبه هزینه- فایده استوار است، نه اعتماد. او در ادامه توضیح داد: تاکید ایران بر هرمز جزیی از راهبرد بازدارندگی جمهوری اسلامی است، زیرا این تنگه یکی از مهم ترین گلوگاه های انرژی جهان است؛ در مقابل، تلاش امریکا برای تشدید فشارهای دریایی و محدودسازی ظرفیت های اقتصادی ایران در راستای افزایش هزینه های راهبردی تهران ارزیابی می شود.

این کارشناس مسائل سیاست خارجی درباره چالش های داخلی ترامپ جهت تداوم این بحران با اشاره به انتخابات میان دوره ای و شکاف های درون حزب جمهوری خواه گفت: افزایش هزینه های نظامی، تلفات انسانی یا بی ثباتی در بازار انرژی و اقتصاد داخلی می تواند به موضوعی انتخاباتی علیه دولت تبدیل شود، از همین رو بخشی از جمهوری خواهان نزدیک به رویکرد اول امریکا اساسا مخالف ورود به جنگ های فرسایشی جدید در غرب آسیا هستند و بر تمرکز بر رقابت با چین و مسائل داخلی تاکید دارند.

خان بیگی جمع بندی کرد: حتی اگر ترامپ از نظر نظامی گزینه تشدید تقابل را دراختیار داشته باشد، محدودیت های سیاسی داخلی می تواند دامنه و اهداف هر اقدام نظامی را محدود کند و به همین دلیل در صورت درگیری، محتمل تر آن است که واشنگتن به سوی عملیات های محدود، کنترل شده و با اهداف مشخص حرکت کند، نه جنگ طولانی و پرهزینه ای که اجماع سیاسی داخلی درباره آن وجود ندارد.

خان بیگی درباره رویارویی احتمال بسته شدن باب المندب در مسیر هم صدایی مقاومت یمن با کشورمان گفت: هرگونه تقابل احتمالی میان ایران و امریکا دیگر صرفا به خلیج فارس و تنگه هرمز محدود نخواهد ماند، زیرا ساختار امنیتی غرب آسیا طی دو دهه گذشته به گونه ای تغییر کرده که بحران ها ماهیتی شبکه ای یافته اند و هر درگیری میان دو بازیگر اصلی می تواند به سرعت به جغرافیاهای مختلف منطقه سرایت کند. حال اگر امریکا وارد رویارویی مستقیم و گسترده با ایران شود، طبیعی است تهران پاسخ خود را به یک جغرافیای خاص محدود نکند و منطق بازدارندگی جمهوری اسلامی بر افزایش هزینه هر اقدام نظامی علیه ایران، فراتر از میدان نبرد مستقیم، استوار بوده است؛ از این منظر باب المندب به دلیل موقعیت راهبردی اش همواره در محاسبات امنیتی قدرت های بزرگ قرار دارد.

بیگی در عین حال میان توان ایجاد اختلال و انسداد کامل آبراه تفکیک قائل شد و گفت: انسداد کامل باب المندب، حتی اگر برای دوره محدودی ممکن باشد، هزینه های سیاسی و اقتصادی بسیار سنگینی برای همه بازیگران دارد، زیرا حدود 10 تا 15درصد تجارت دریایی جهان و بخش مهمی از صادرات انرژی و کالاهای راهبردی از این مسیر عبور می کند و اختلال جدی نه فقط امریکا بلکه اروپا، چین، هند، ژاپن و بسیاری اقتصادهای وابسته به تجارت دریایی را متضرر می کند؛ به همین دلیل بعید است هر بازیگری جز در شرایط جنگ تمام عیار و خارج از کنترل به دنبال انسداد بلندمدت این آبراه باشد.

خان بیگی درباره چرایی سفر نخست وزیر عراق به امریکا در مقطع کنونی گفت: این سفر را باید در چارچوب تحولات ژئوپلیتیکی گسترده تر دید، نه صرفا یک دیدار دوجانبه؛ در شرایط بازتعریف نظم امنیتی غرب آسیا، هر تحرک دیپلماتیک میان بغداد و واشنگتن حامل پیام هایی فراتر از روابط دو کشور است و امریکا در پی تثبیت موقعیت راهبردی خود در عراق است؛ کشوری که به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی اش حلقه اتصال خلیج فارس، شامات و مدیترانه به شمار می رود و تغییر موازنه قدرت در آن بر معادلات کل منطقه اثر می گذارد.

این کارشناس چند هدف احتمالی برای واشنگتن برشمرد: تلاش برای شکل دهی مسیرهای ترانزیتی و انرژی جایگزین در غرب آسیا و کاهش وابستگی به تنگه هرمز، ازجمله اتصال زمینی عراق به سوریه و بنادر مدیترانه؛ محدودسازی ظرفیت بازیگران همسو با محور مقاومت در عراق و کاهش نقش گروه های مسلح موردنظر امریکا و از منظر برخی تحلیلگران، ایجاد آزادی عمل بیشتر برای امریکا و متحدانش در سناریوهای احتمالی تقابل مستقیم با ایران، هر چند این هدف در سطح سناریو و تحلیل است نه برنامه اعلام شده، از همین رو این سفر بخشی از روند تلاش امریکا برای تثبیت جایگاه خود در معماری امنیتی جدید منطقه است و بغداد می کوشد ضمن حفظ رابطه با واشنگتن، از تبدیل شدن به صحنه رویارویی مستقیم بازیگران مختلف جلوگیری کند.

دیهیم خان بیگی درباره رویکرد چین و روسیه در میانه تنش ها، با اشاره به وابستگی پکن به تنگه هرمز گفت: هر چند دو کشور در مخالفت با یکجانبه گرایی امریکا هم نظر هستند، اما الزامات و منافع راهبردی شان یکسان نیست. از منظر چین مهم ترین مساله ثبات جریان تجارت و امنیت انرژی است؛ اقتصاد چین وابستگی قابل توجهی به واردات نفت از خلیج فارس دارد و بخش مهمی از این واردات از هرمز عبور می کند، بنابراین هر ناامنی در این آبراه، علاوه بر افزایش قیمت جهانی نفت، مستقیما بر امنیت انرژی، رشد اقتصادی و زنجیره تولید چین اثر می گذارد و پکن از هر بحرانی که کریدورهای انرژی را مختل کند، متضرر خواهد شد. از منظری دیگر پکن در قالب ابتکار کمربند و جاده سرمایه گذاری های گسترده ای در غرب آسیا، آسیای مرکزی و مسیرهای دریایی انجام داده و تشدید ناامنی در خلیج فارس، دریای عمان و دریای سرخ بخش مهمی از کریدورهای تجاری موردنظر آن را با خطر مواجه می کند، از این رو سیاست اصلی چین کاهش تنش و جلوگیری از گسترش بحران است. در مقابل، روسیه از تضعیف جایگاه امریکا در غرب آسیا و افزایش هزینه های راهبردی واشنگتن استقبال می کند و افزایش قیمت جهانی انرژی در کوتاه مدت می تواند به سود اقتصاد روسیه و جبران بخشی از فشار تحریم ها باشد، اما مسکو نیز از وقوع جنگ فراگیر رضایت نخواهد داشت، چون گسترش جنگ علاوه بر افزایش حضور نظامی امریکا، خطر انتقال بی ثباتی به قفقاز، آسیای مرکزی و حوزه دریای خزر را در پی دارد؛ مناطقی که برای امنیت ملی روسیه حیاتی اند.

دیهیم خان بیگی درباره تلاش برخی بازیگران برای یافتن بنادر و مسیرهای جایگزین هرمز خاطرنشان کرد: این تحولات صرفا واکنشی مقطعی به تنش های اخیر نیست، بلکه بخشی از روند بلندمدت در ژئوپلیتیک انرژی و تجارت جهانی است که از سال ها پیش آغاز شده و هر بحران امنیتی آن را سرعت می بخشد.

به گفته خان بیگی تجربه جنگ اوکراین، حملات در دریای سرخ و تنش های خلیج فارس نشان داده اتکای بیش از حد به یک گذرگاه راهبردی اقتصاد و امنیت ملی کشورها را آسیب پذیر می کند، به همین دلیل تلاش بازیگری چون امارات برای توسعه بنادر خارج از خلیج فارس، سرمایه گذاری در بنادر دریای عمان و توسعه شبکه های ریلی و اتصال آنها به کریدورهای منطقه ای، تصمیمی صرفا اقتصادی نیست، بلکه بخشی از راهبرد کاهش ریسک ژئوپلیتیکی است.