هم زمان با افزایش تنش میان تهران و واشنگتن و طرح دوباره موضوع مدیریت راهبردی تنگه هرمز در مجلس، بار دیگر یکی از مهم ترین پرسش های سیاست خارجی ایران مطرح شده است؛ آیا کشوری که بر بخش شمالی این آبراه راهبردی اشراف دارد، می تواند به تنهایی قواعد عبور و مرور در آن را تغییر دهد؟

به گزارش فرارو، تنگه هرمز به دلیل جایگاه ویژه خود در تجارت جهانی و حضور قدرت های منطقه ای و فرامنطقه ای، همواره یکی از کانون های حساس ژئوپلیتیکی بوده است. از همین رو، طرح جدید مجلس درباره نحوه مدیریت این آبراه، پرسش هایی جدی درباره امکان اجرا، تبعات حقوقی و واکنش بازیگران خارجی ایجاد کرده است.

فریدون مجلسی، تحلیلگر حوزه سیاست خارجی و دیپلمات باسابقه ایرانی، در گفتگو با فرارو به بررسی این موضوع پرداخته است.

فریدون مجلسی در توضیح چگونگی اجرای طرح مجلس گفت: گاهی تصور می شود چون ایران بر بخش مهمی از ساحل شمالی تنگه هرمز تسلط دارد، بنابراین هر تصمیمی که در تهران گرفته شود، می تواند بلافاصله به مرحله اجرا برسد. اما روابط بین الملل به این سادگی عمل نمی کند.

وی گفت: تنگه هرمز یک آبراه معمولی نیست. این تنگه یکی از حساس ترین گلوگاه های اقتصاد جهانی است و امنیت آن فقط برای ایران اهمیت ندارد؛ چین، هند، ژاپن، کره جنوبی، کشورهای اروپایی، دولت های عربی حوزه خلیج فارس و البته ایالات متحده نیز هر کدام منافع مستقیمی در باز بودن این مسیر دارند.

مجلسی افزود: به همین دلیل، هر تصمیمی درباره هرمز، خواه از سوی ایران باشد یا هر کشور دیگری، ناگزیر با واکنش مجموعه ای از بازیگران مواجه خواهد شد.

وی گفت: از این منظر، طرح مجلس را باید بیشتر در چارچوب ارسال یک پیام سیاسی تحلیل کرد؛ پیامی که می خواهد نشان دهد ایران همچنان ابزارهای ژئوپلیتیکی مهمی در اختیار دارد و نمی توان معادلات منطقه را بدون در نظر گرفتن منافع تهران طراحی کرد.

این تحلیلگر حوزه سیاست خارجی در توضیح اختیارات مجلس درباره ابلاغ چنین طرح هایی در سیاست خارجی کشور گفت: بدیهی است که مجلس ایران می تواند درباره اختیارات نهادهای داخلی قانون گذاری کند، اما هیچ پارلمانی در جهان نمی تواند با تصویب یک قانون، قواعد پذیرفته شده بین المللی را به صورت یک جانبه تغییر دهد.

وی افزود: اگر چنین بود، اساساً دیگر چیزی به نام نظم حقوقی بین المللی معنا نداشت. از سوی دیگر، نباید فراموش کنیم که تنگه هرمز میان ایران و عمان قرار گرفته است. بنابراین، هرگونه تصمیم درباره نحوه مدیریت این آبراه، خواه ناخواه با حقوق و منافع کشور دیگر نیز ارتباط پیدا می کند.

مجلسی گفت: در سیاست خارجی، مشروعیت حقوقی و امکان عملی، دو موضوع متفاوت هستند. ممکن است کشوری از منظر داخلی خود را محق بداند، اما اگر اجرای آن تصمیم با مقاومت سایر بازیگران روبه رو شود، آن قانون عملاً به یک موضع سیاسی تبدیل خواهد شد، نه یک سیاست قابل اجرا.

وی افزود: ایران بدون تردید مهم ترین قدرت ساحلی تنگه هرمز است و این یک واقعیت غیرقابل انکار است. اما قدرت در روابط بین الملل، مفهومی نسبی است، نه مطلق.

این دیپلمات پیشین گفت: اینکه ایران توانایی ایجاد اختلال یا افزایش هزینه برای طرف مقابل را داشته باشد، با اینکه بتواند به تنهایی رژیم حاکم بر این آبراه را تغییر دهد، دو موضوع کاملاً متفاوت است.

مجلسی تأکید کرد: در دنیای امروز، قدرت صرفاً از لوله تفنگ به دست نمی آید؛ اقتصاد، دیپلماسی، ائتلاف ها و مشروعیت بین المللی نیز بخشی از قدرت هستند. اگر این مؤلفه ها در کنار یکدیگر قرار نگیرند، حتی برتری جغرافیایی نیز نمی تواند به نتیجه ای پایدار منجر شود.

این دیپلمات باسابقه درباره واکنش های احتمالی آمریکا به طرح های مدیریت تنگه هرمز گفت: آمریکا امنیت جریان انرژی را بخشی از منافع راهبردی خود تلقی می کند. بنابراین، اگر احساس کند آزادی کشتیرانی در هرمز با مخاطره جدی روبه رو شده است، بعید است صرفاً به اعتراض های دیپلماتیک اکتفا کند.

وی افزود: البته این به آن معنا نیست که واشنگتن نیز دست باز و بدون هزینه دارد. هرگونه رویارویی مستقیم در هرمز، قیمت انرژی را در جهان افزایش می دهد، بازارهای مالی را دچار التهاب می کند و امنیت متحدان آمریکا در منطقه را نیز تحت تأثیر قرار می دهد.

مجلسی گفت: همان گونه که ایران محدودیت هایی برای استفاده از این اهرم دارد، آمریکا نیز با محدودیت های خود روبه رو است. این همان چیزی است که در ادبیات روابط بین الملل از آن با عنوان بازدارندگی متقابل یاد می شود.

وی افزود: اگر تنگه هرمز به طور کامل از چرخه عادی خارج شود، نخستین پیامد آن افزایش شدید قیمت نفت خواهد بود، اما این تنها نتیجه ماجرا نیست. شرکت های بیمه، خطوط کشتیرانی، سرمایه گذاران و حتی شرکای تجاری ایران نیز با احتیاط بیشتری عمل خواهند کرد.

مجلسی گفت: در چنین شرایطی، تهران نیز از تبعات اقتصادی آن مصون نخواهد ماند. به همین دلیل، تصور نمی کنم هیچ تصمیم گیر عاقلی، چه در ایران و چه در آمریکا، خواهان رسیدن اوضاع به چنین نقطه ای باشد.

وی افزود: هیچ یک از این بازیگران از بحرانی شدن وضعیت هرمز استقبال نخواهند کرد. ممکن است در حوزه های سیاسی اختلاف نظر وجود داشته باشد، اما درباره امنیت جریان انرژی، منافع مشترک بسیار پررنگ تر از اختلافات است.

این تحلیلگر سیاست خارجی گفت: بعید می دانم هدف اصلی از چنین طرح هایی، تغییر فوری وضعیت تنگه هرمز باشد. بیشتر به نظر می رسد این طرح ها بخشی از پیام سیاسی ایران در شرایط افزایش فشارهای خارجی باشند.

مجلسی در پایان تأکید کرد: اما این پیام زمانی مؤثر خواهد بود که در کنار آن، دیپلماسی فعال نیز وجود داشته باشد. قدرت سخت و قدرت نرم، مکمل یکدیگر هستند، نه جایگزین هم.

منبع: فرارو