علی ودایع در اعتماد نوشت: تبادل آتش تاکتیکی میان تهران و واشنگتن به پای ثابت زیرنویس اخبار تبدیل شده است. عادی سازی زد و خوردها در قلب آتش بسی ظاهری، نشان می دهد که تفاهم اسلام آباد چیزی جز یک لایه نازک یخ روی آتشفشان نیست؛ وضعیتی به غایت پیچیده که هر لحظه پتانسیل پرتاب به فاز یک جنگ تمام عیار را در خود دارد.

در شطرنج خونین خلیج فارس، جایی که باروت و نفت با یک جرقه به هم می رسند، صلح هرگز یک استراتژی نبوده و نیست، بلکه صرفا تنفسی تاکتیکی برای پر کردن خشاب هاست. حالا در تنگه هرمز، عقربه های ساعت به وقت صفر جنگ تنظیم شده اند؛ جایی که موازنه عریان وحشت، تفاهم های کاغذی را به سخره می گیرد. سایه سنگین ناوهای هواپیمابر امریکایی بر آب های تیره خلیج فارس و رقص پهپادهای انتحاری ایران در آسمان هرمز، نشانه ای سخت از یک واقعیت تلخ است؛ در خاورمیانه، دیپلماسی بدون اتکا به لوله تفنگ، تنها یک شوخی فانتزی است.

کسانی که فکر می کردند تفاهم اسلام آباد می تواند غول جنگ را در چراغ جادو حبس کند، کوران بی رحم رئالیسم را نادیده گرفته بودند. امروز در جغرافیای تنگه هرمز، جنگ همزمان دو روی یک سکه است؛ در محاسبات روی کاغذ و پشت میزهای مذاکره خیلی دور جلوه می کند، اما در نگاه فرماندهان خط مقدم، به اندازه فشردن یک ماشه خیلی نزدیک است. ماشه ای که فروپاشی کامل تفاهمات نیم بند را کلید خواهد زد.

منطق بی رحم آنارشی در هرمز- امروز در روابط بین الملل، هیچ کس به نیت ها اعتماد نمی کند؛ چون در نظام بین الملل، آنارشی یا همان بی دولتی مطلق حاکم است. در این بازی بی رحم، کشورها شبیه به بوکسورهایی هستند که در یک اتاق تاریک دست و پا می زنند؛ هر حرکتی از سوی رقیب، بوی خون می دهد. تنگه هرمز، ویترین تمام عیار این سیستم خودیار است. وقتی پنتاگون برای عقب راندن سایه تهدیدها، ناوگروه جدیدی را به منطقه گسیل می کند یا سامانه های پدافندی اش را به رخ می کشد، از دید خودش در حال تحکیم امنیت است؛ اما در اتاق جنگ تهران، این حرکت چیزی جز آرایش هجومی برای یک شبیخون احتمالی تفسیر نمی شود.

پاتک ایران هم مشخص است: زنجیر کردن قایق های تندرو، مین ریزی هوشمند و به خط کردن شهپادها در جزایر ابوموسی و تنب بزرگ و کوچک. این چرخ دنده ویرانگر، همان معضل امنیت است؛ جایی که تلاش هر طرف برای زنده ماندن، طرف مقابل را به سمت لبه پرتگاه هل می دهد. واقعیت این است که توافق ها در خاورمیانه تا زمانی اعتبار دارند که توازن قدرت تکان نخورد. حالا که زرادخانه های طرفین بازسازی شده و بوی باروت تندتر شده، تعهدات کاغذی اولین چیزی است که در آتش هرمز می سوزد.

در نگاه راهبردی واشنگتن بوی باروت میان سطور گزارش های شیک تحلیلی حس می شود. اندیشکده های امریکایی دیگر از حفظ تفاهم اسلام آباد حرف نمی زنند؛ آن ها در حال بررسی مختصات برخورد بعدی هستند. در پایتخت ایالات متحده، فاز تحلیل از دیپلماسی بازدارنده به مدیریت جنگ ناگزیر تغییر کرده است. این تغییر فاز، یک شبیخون تحلیلی و رسانه ای قابل پیش بینی به بقایای تفاهمی است که از همان ابتدا روی پاهای لرزان بنا شده بود.

اندیشکده واشنگتن (WINEP) گفته که تفاهم اسلام آباد از همان روز اول یک تنفس مصنوعی تاکتیکی بود. تهران از این آرامش موقت، به عنوان یک فرصت طلایی برای پر کردن دوباره خشاب ها و بازسازی زنجیره تامین پهپادی و موشکی خود در خلیج فارس استفاده کرده است. حالا در هرمز هر لحظه ممکن است جرقه انفجار بزرگ زده شود. موسسه رند (RAND) روی گسل خطرناک تری به نام بازدارندگی فرسوده دست می گذارد.

تحلیلگران رند با کالبدشکافی وضعیت لجستیک ارتش امریکا معتقدند به دلیل درگیری های سنگین پیشین و تخلیه نیمی از ذخایر موشک های کلیدی تاد و پاتریوت، ماشین نظامی ایالات متحده دچار یک فقر استراتژیک در حوزه پدافند موشکی شده است. از دید رند، تهران این فرسایش زرادخانه را بو کشیده و دیگر اولتیماتوم های واشنگتن را باورپذیر ارزیابی نمی کند.

همین پالس ضعف ساختاری، جسارت هجومی ایران را در دریا چند برابر کرده است. در همین حال، بنیاد دفاع از دموکراسی ها (FDD) خط تخریب تفاهم را مستقیما به سیاست داخلی امریکا گره می زند. این اندیشکده در گوش کاخ سفید زمزمه می کند که تفاهم اسلام آباد عملا به یک تله استراتژیک تبدیل شده که دست وپای امریکا را بسته و به ایران اجازه داده بدون پرداخت هزینه، شاهرگ انرژی جهان را گروگان بگیرد.

آن ها اصرار دارند که اگر واشنگتن با اهرم موازنه خشن، خط قرمزهای جدیدی روی آب ترسیم نکنند، تفاهم اسلام آباد چیزی جز یک پوشش سیاسی برای پیشروی گام به گام ایران نخواهد بود. این هجمه همه جانبه نشان می دهد که در فضای نخبگانی امریکا، اراده سیاسی برای دفن این تفاهم هم اکنون شکل گرفته است.

عمق تحلیلی واشنگتن اکنون در مواجهه با دو خوانش متفاوت اما مکمل از دو اندیشکده وزنه بردار یعنی شورای آتلانتیک و اندیشکده مطالعات جنگ (ISW) قرار دارند؛ گزارش هایی که عملا نشان می دهند چرا تفاهم اسلام آباد، آتش بسی روی انبار باروت است. شورای آتلانتیک در آخرین ارزیابی خود، دست روی یک بحران ساختاری و لجستیکی عمیق در بدنه نظامی ایالات متحده می گذارد.

این اندیشکده با کالبدشکافی قانون جونز (Jones Act) فاش می کند که ترامپ ناچار شد این قانون صدساله امنیت دریانوردی امریکا را تعلیق کند، چراکه تعداد کشتی های اقیانوس پیمای واشنگتن از 434 فروند در دهه 50 میلادی، اکنون به عدد فاجعه بار 93 فروند سقوط کرده و امریکا با کسری شدید نیرو برای پشتیبانی از ناوگان خود مواجه است. از نگاه شورای آتلانتیک، تفاهم اسلام آباد بیش از آنکه یک پیروزی دیپلماتیک باشد، یک عقب نشینی و تنفس اجباری لجستیکی برای ارتش خسته امریکا بود.

واشنگتن کوتاه آمد تا خلیج فارس موقتا آرام شود، چون سیستم تدارکاتی اش در آستانه قفل شدن قرار داشت. اما آتلانتیک هشدار می دهد که پذیرش ترتیبات جدید امنیتی ایران در تنگه هرمز، باج سنگینی است که کشورهای عربی خلیج فارس به ناچار برای فرار از موشک باران پذیرفته اند؛ باجی که موازنه قوا را بلندمدت به نفع تهران تغییر می دهد.

درست در تلاقی با تحلیل لجستیکی آتلانتیک، اندیشکده مطالعات جنگ (ISW) با رصد روزانه تحرکات میدانی، پرده از استراتژی دوگانه تهران برمی دارد. ISW معتقد است که تفاهم اسلام آباد در ذهن فرماندهان ارشد سپاه پاسداران یک ابزار برای تثبیت حاکمیت جدید بر تنگه هرمز است نه یک پیمان صلح.

مبتنی بر تحلیل اساسی اندیشکده مطالعات جنگ، ایران موازنه وحشت را به سطحی رسانده که حاضر است برای تثبیت کنترل خود بر شاهرگ هرمز، حتی ریسک بازگشت به یک جنگ تمام عیار با امریکا را بپذیرد. حملات روزهای گذشته به نفتکش های قطری و سعودی نشان داد که تهران ابزار تنگه را به عنوان اصلی ترین اهرم بازدارندگی خود هرگز رها نخواهد کرد. از دیدگاه اندیشکده مطالعات جنگ، هرگونه توافقی که کنترل عملیاتی ایران بر خطوط کشتیرانی تنگه هرمز را به رسمیت بشناسد، عملا به تهران این حق استراتژیک را می دهد که هر زمان اراده کند، شیر فلکه انرژی جهان را ببندد.

قمار در اتاق های تاریک- در لبه این پرتگاه استراتژیک، جایی که زرادخانه های خالی شده امریکایی با دکترین بازدارندگی نامتقارن ایرانی سرشاخ شده اند، دیگر مجالی برای پیش بینی های خطی نیست. سناریونویسان نظامی در پنتاگون و اتاق های جنگ تهران اکنون با سه مسیر احتمالی روبه رو هستند؛ مسیرهایی که هر کدام می توانند تفاهم اسلام آباد را به تاریخ بسپارند یا آن را در قالبی خونین تر بازتعریف کنند.

1-سناریوی جنگ در منطقه خاکستری- این محتمل ترین و در عین حال فرساینده ترین سناریو است. در این مدل، نه ایران و نه امریکا مایل به شلیک مستقیم و رسمی به ناوهای یکدیگر نیستند، اما تفاهم اسلام آباد عملا به یک پوسته خالی تبدیل می شود. تهران با استفاده از شهپادهای انتحاری بدون سرنشین و از طریق شبکه های منسجم منطقه ای، به نفتکش ها و شناورهای تجاری ضربات نقطه ای و غیرقابل ردگیری وارد می کند.

موازنه این سناریو بر پاشنه جنگ الکترونیک و حملات سایبری سنگین متقابل می چرخد؛ پاتک های سایبری ایالات متحده به زیرساخت های ارتباطی و دیتاسنترهای بومی، در کنار قطع دسترسی های بین المللی، اکسیژن را در ریه های اقتصاد دیجیتال و اکوسیستم فناوری ایران محدود کرده و فشار زیادی را برای حوزه تک و کارآفرینی رقم می زند. امریکا نیز به دلیل بحران لجستیک و کسری شدید دریانورد، به همین پاسخ های کور سایبری و تحریم های نمادین بسنده می کند.

2- سناریوی جرقه تصادفی و تصاعد بحران- رئالیسم ساختاری هشدار می دهد که وقتی تراکم باروت در یک جغرافیا از حد مجاز بگذرد، تصادف جای استراتژی را می گیرد. یک خطای راداری، شلیک ناگهانی یک افسر جزء از روی ترس یا برخورد اشتباهی یک پهپاد شناسایی با دکل یک ناوشکن امریکایی، ظرف چند ساعت به یک بازخورد زنجیره ای تبدیل می شود. مدل رفتاری در این سناریو، تیت فورتات (ضربت در برابر ضربت) خواهد بود.

با توجه به فقر استراتژیک امریکا در موشک های پدافندی تاد و پاتریوت، واشنگتن ممکن است برای جبران این ضعف، مستقیما به سراغ دیتاسنترهای حیاتی، بنادر و تاسیسات ساحلی ایران برود؛ اقدامی که پاسخ موشکی همه جانبه ایران به پایگاه های امریکا در منطقه و بستن مطلق تنگه هرمز را به دنبال خواهد داشت. این یعنی مرگ آنی تفاهم اسلام آباد.

3-سناریوی توازن وحشت و تفاهم دوم - این سناریو، تن دادن به واقعیت های ژئوپلیتیک است. واشنگتن با نگاهی به کارنامه جنگ های گذشته و تحلیل فلج کننده شورای آتلانتیک درباره ناتوانی لجستیکی ارتش خود، به این نتیجه می رسد که هزینه حفظ هژمونی مطلق در خلیج فارس، از سود آن فراتر رفته است. در این مسیر، امریکا دست به یک عقب نشینی واقع گرایانه می زند؛ ناوهای بزرگ خود را از رینگ اول خط مقدم خارج کرده و به بازدارندگی از راه دورتن می دهد. در مقابل، کنترل ناوبری و طرح تفکیک ترافیک دریایی ایران در تنگه هرمز را به صورت دوفاکتو (عملی) می پذیرد.

در این فرمول، ایران و عمان به عنوان دو کشور همجوار تنگه، یک صندوق مشترک مدیریت ایمنی دریانوردی هرمز تشکیل می دهند. کشتی های تجاری موظف به پرداخت هزینه خدمات ناوبری و بیمه ریسک به این صندوق بومی می شوند. سهم ایران صرف تثبیت کنترل و سهم عمان صرف لجستیک می شود؛ اما امریکا هزینه خود را نه به صورت درصد مستقیم از عمان، بلکه در قالب قراردادهای خرید تسلیحاتی، تامین تجهیزات پایش دریایی مدرن و حق حفاظت نانوشته که عمان از محل آن درآمدها به شرکت های دفاعی امریکایی پرداخت می کند، برداشت خواهد کرد. این یعنی کاخ سفید بدون ایستادن در خط مقدم، از شاهرگ هرمز سهم خواهی اقتصادی می کند، ایران به حاکمیت مقرراتی اش می رسد و عمان نیز نقش واسط و تعادل بخش را حفظ می کند.

کانال های دیپلماتیک دوباره فعال می شوند تا نه برای صلح، بلکه برای مدیریت خطوط قرمز جدید توافق کنند. تفاهم اسلام آباد در این سناریو زنده می ماند، اما با مختصاتی که تهران آن را دیکته کرده است.

زمزمه فردا در امروز- واقعیت سخت خلیج فارس این است: در جغرافیای سیاسی تنگه هرمز، صلح یک استثنای موقت و آماده سازی برای نبرد، قاعده پایدار است. ایالات متحده با زرادخانه ای خسته و لجستیکی فرسوده از درگیری های پیشین و جمهوری اسلامی با دکترین موازنه وحشت و استراتژی کنترل شاهرگ انرژی، در برابر یکدیگر صف آرایی کرده اند. واقعیت این است که غرب دیگر توهمی درباره ثبات پایدار ندارد. ماشین جنگی دوطرف روشن است و مهره ها در ماتریس آنارشی جابه جا می شوند. در این بازی شطرنج باروتی، فردا روز دوری نیست؛ صلح مسلح و تبادل آتش تاکتیکی تنها یک پرده خوانی دیپلماتیک است و صدای انفجار بعدی، شاید به اندازه فرمان شلیک در اتاق کنترل یک ناوشکن یا اتاق فرماندهی یک سایت موشکی، به ما نزدیک باشد. از سرگیری جنگ؛ خیلی دور، خیلی نزدیک است.