علی واعظ، کارشناس ارشد مسائل ایران در گروه بین المللی بحران

روابط میان ایالات متحده و ایران اکنون به بحرانی ترین وضعیت خود در سال های اخیر رسیده است. طی چهار ماه گذشته، آمریکا و اسراییل جنگی تمام عیار علیه جمهوری اسلامی ایران به راه انداخته اند؛ جنگی که علاوه بر حملات گسترده نظامی، به ترور شماری از بلندپایه ترین رهبران سیاسی و نظامی ایران نیز انجامیده است. در مقابل، ایران نیز پایگاه های نظامی آمریکا، زیرساخت های کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس و اهدافی در اسراییل را هدف حملات خود قرار داده است.

اگرچه دو طرف بر سر آتش بس توافق کردند و با امضای یک یادداشت تفاهم تلاش کردند به درگیری ها پایان دهند، اما هیچ یک از این توافق ها نتوانسته است به کاهش پایدار تنش ها منجر شود. تبادل حملات همچنان ادامه دارد و اختلافات بنیادین بر سر برنامه هسته ای ایران، وضعیت تنگه هرمز و لغو تحریم ها همچنان حل نشده باقی مانده است؛ موضوعی که تردید بسیاری از تحلیلگران را نسبت به امکان دستیابی به یک توافق دائمی افزایش داده است.

روند فزاینده تنش ها پس از اجرایی شدن یادداشت تفاهم نیز نشان می دهد که این تردیدها چندان بی اساس نیست. این توافق، به جای آنکه آغازگر فصل تازه ای در روابط تهران و واشنگتن باشد، بار دیگر نشان داد که دو کشور همچنان در همان الگوهای دیرینه بی اعتمادی و تقابل گرفتار مانده اند. هر یک، دیگری را به سوءنیت و نقض توافقی که در ماه آوریل بر سر آن به تفاهم رسیده بودند، متهم می کند.

گفت وگوها نیز همچنان به صورت مقطعی و عمدتاً از طریق میانجی ها دنبال می شود و هنوز جای خود را به مذاکرات مستقیم نداده است. علاوه بر این، ادامه توسل به ابزار نظامی نشان می دهد که هر دو طرف همچنان آمادگی افزایش سطح تنش را حفظ کرده اند.

با این همه، این جنگ در دل خود شاید فرصتی تازه برای ترمیم روابط ازهم گسیخته ایران و آمریکا نیز ایجاد کرده باشد. دلیل این امر آن است که درگیری کنونی به بن بستی رسیده که برای هیچ یک از دو طرف رضایت بخش نیست. واشنگتن نتوانسته است جمهوری اسلامی را سرنگون کند، ایران را به کنار گذاشتن برنامه هسته ای وادار سازد، حمایت تهران از متحدان منطقه ای اش را متوقف کند یا کنترل ایران بر تنگه هرمز را از میان ببرد.

در مقابل، ایران نیز موفق نشده است ایالات متحده را به خروج از منطقه وادار کند یا واشنگتن را از ادامه فشارهای اقتصادی و نظامی منصرف سازد. به بیان دیگر، این جنگ به روشنی نشان داده است که هیچ یک از دو طرف توان وارد کردن ضربه ای قاطع و تعیین کننده به دیگری را با هزینه ای قابل قبول ندارد و ادامه این رویارویی، بدون ایجاد سازوکاری برای مدیریت آن، اکنون بیش از هر زمان دیگری پرهزینه و خطرناک شده است.

با وجود ادامه درگیری ها، به نظر می رسد در هر دو پایتخت، شمار فزاینده ای از مقام ها به این جمع بندی رسیده اند که تداوم وضعیت کنونی نمی تواند راه حلی پایدار باشد. از همین رو، برخی تصمیم گیران در تهران و واشنگتن جست وجوی راه هایی برای همزیستی و مدیریت اختلافات را آغاز کرده اند.

برای نخستین بار در نزدیک به یک دهه گذشته، مقام های ارشد دو کشور در چارچوب مذاکرات، به طور مستقیم با یکدیگر دیدار کرده و درباره امکان دستیابی به مصالحه هایی معنادار گفت وگو کرده اند.

همچنین این احتمال مطرح است که دو طرف بر سر ایجاد یک خط ارتباطی مستقیم میان نیروهای نظامی خود به توافق برسند؛ سازوکاری که هدف آن مدیریت بحران و جلوگیری از خروج ناخواسته تنش ها از کنترل است. در صورت تحقق چنین توافقی، این نخستین کانال ارتباطی مستقیم میان ایران و ایالات متحده از زمان اشغال سفارت آمریکا در تهران در سال 1979 (1358) خواهد بود.

با این حال، موفقیت این تلاش ها قطعی نیست. یادداشت تفاهم نیز اکنون در موقعیتی شکننده قرار دارد و خطر فروپاشی آن همچنان وجود دارد.

با وجود همه این موانع، این احتمال نیز وجود دارد که تهران و واشنگتن، پس از سال ها تقابل و فرسایش، سرانجام به یک نتیجه مشترک برسند؛ نتیجه ای که شاید نه از سر اعتماد، بلکه از دل خستگی و هزینه های سنگین ادامه منازعه حاصل شود: اینکه الگوی گذشته دیگر کارآمد نیست. در چنین شرایطی، هرچند تغییر همچنان دشوار خواهد بود، اما دیگر نمی توان آن را ناممکن یا دور از دسترس دانست.

برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) که در سال 2015 (1394) به امضا رسید، آخرین تلاش جدی برای ایجاد ثبات و بازتعریف روابط میان ایالات متحده و ایران بود. از منظر رسمی، این توافق چارچوبی محدود و مشخص داشت. ایران پذیرفت برنامه هسته ای خود را محدود کند و دامنه بازرسی های بین المللی را گسترش دهد. در مقابل، ایالات متحده نیز متعهد شد بخشی از تحریم های اقتصادی را لغو یا تعلیق کند.

با این حال، برجام از نظر سیاسی فراتر از یک توافق هسته ای صرف بود. مقام های دو کشور امیدوار بودند که حل وفصل پرونده هسته ای، زمینه را برای گفت وگو درباره دیگر اختلافات نیز فراهم کند.

اما این چشم انداز هرگز فرصت تحقق پیدا نکرد. زمانی که برجام در ژانویه 2016 (دی 1394) اجرایی شد، تیم های مذاکره کننده در هر دو کشور بخش عمده ظرفیت سیاسی خود را صرف دستیابی به همین توافق کرده بودند. از همان نخستین ماه های اجرای برجام، این توافق با مخالفت های گسترده داخلی روبه رو شد.

در ایالات متحده، جمهوری خواهان به طور کامل با آن مخالفت کردند و حتی شماری از دموکرات ها نیز بر این باور بودند که توافق، امتیازهای بیش از اندازه ای به ایران داده است. در ایران نیز حسن روحانی، رییس جمهور وقت و محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه ناچار بودند از توافق در برابر منتقدانی دفاع کنند که هرگونه مصالحه با آمریکا را در خوش بینانه ترین تعبیر ساده لوحانه و در بدبینانه ترین برداشت، خیانت به منافع ملی می دانستند.

در چنین فضایی، هیچ یک از دو طرف نه ظرفیت سیاسی لازم و نه فرصت کافی برای پرداختن به سایر محورهای اختلاف را در اختیار نداشتند. با پیروزی دونالد ترامپ در انتخابات ریاست جمهوری 2016 (1395)، همان فرصت محدود نیز از میان رفت.

ترامپ که از ابتدا برجام را بدترین توافقی که تاکنون مذاکره شده است می خواند، در سال 2018 (1397) آمریکا را به طور یک جانبه از این توافق خارج کرد و راهبرد فشار حداکثری را با هدف وادار کردن ایران به پذیرش توافقی جدید در پیش گرفت.

با این همه، فروپاشی برجام در نهایت به سود هیچ یک از دو طرف تمام نشد. در واشنگتن، حامیان سیاست فشار حداکثری امیدوار بودند که تشدید تحریم ها و افزایش انزوای بین المللی، جمهوری اسلامی را یا به پذیرش توافقی مطلوب تر وادار کند یا زمینه تضعیف و فروپاشی آن را فراهم سازد. اما چنین اتفاقی رخ نداد.

ایران نه تنها به حیات خود ادامه داد، بلکه برنامه هسته ای اش را توسعه داد و در سیاست منطقه ای نیز رویکردی تهاجمی تر در پیش گرفت. با این حال، نه تهران و نه واشنگتن هیچ یک موضع خود را تغییر ندادند. برعکس، هر دو طرف تهاجمی تر شدند؛ روندی که سرانجام به جنگ انجامید.

اما بن بست حاصل از این جنگ ممکن است به تغییر برخی از پیش فرض های حاکم در هر دو پایتخت بینجامد. دست کم بخشی از مقام های آمریکایی به نظر می رسد دریافته اند که واشنگتن، با وجود به کارگیری تقریباً همه ابزارهای فشار و اجبار موجود، در تحقق تغییر مورد نظر خود ناکام مانده است. جمهوری اسلامی نیز اگر نتواند خود را بازسازی کند و دوباره به ثبات و شکوفایی برسد، ممکن است از پسِ دوران صلح به سختی برآید.

پس از استقرار حکومت کمونیستی در چین، آمریکا نزدیک به دو دهه تلاش کرد این کشور را از نظر سیاسی و اقتصادی منزوی کند.

اما در اوایل دهه 1970 (دهه 1350)، پس از آنکه ایالات متحده در جنگ های نیابتی با چین در کره و ویتنام به اهداف خود نرسید، بخشی از تصمیم گیران آمریکایی به این جمع بندی رسیدند که ادامه سیاست انزوا نه حکومت چین را تضعیف خواهد کرد و نه منافع واشنگتن را تأمین می کند. در مقابل، بهره گیری از شکاف ژئوپلیتیکی میان پکن و اتحاد جماهیر شوروی می توانست مزایای راهبردی بیشتری برای آمریکا داشته باشد.

بر همین اساس، ایالات متحده روند تدریجی عادی سازی روابط با چین را آغاز کرد. با این حال، واشنگتن از حمایت خود از تایوان دست نکشید؛ بلکه اختلاف بر سر حاکمیت این جزیره را موقتاً کنار گذاشت تا دو کشور بتوانند در حوزه هایی که منافع مشترک داشتند، همکاری کنند.

مهم ترین درس این تجربه آن بود که آغاز دیپلماسی لزوماً به معنای حل وفصل اختلافات بنیادین نیست؛ بلکه گفت وگو می تواند حتی در شرایطی آغاز شود که مهم ترین منازعات همچنان پابرجا باشند.

ویتنام نمونه ای حتی روشن تر از این رویکرد به شمار می رود. ایالات متحده سال ها برای جلوگیری از پیروزی کمونیست ها در این کشور جنگید؛ جنگی ویرانگر که جان شمار زیادی از نظامیان و غیرنظامیان ویتنامی را گرفت. پس از شکست در این جنگ، واشنگتن سال ها تلاش کرد ویتنام را در انزوای بین المللی نگه دارد.

اما تا میانه دهه 1990 (دهه 1370)، سیاست گذاران آمریکایی به این نتیجه رسیدند که عادی سازی روابط بیش از ادامه تقابل، در خدمت منافع ایالات متحده خواهد بود؛ زیرا می تواند تجارت را گسترش دهد، ثبات منطقه ای را تقویت کند و نفوذ آمریکا را در جنوب شرق آسیا افزایش دهد.

از این رو، دو کشور روندی تدریجی برای عادی سازی روابط آغاز کردند. آمریکا به تدریج تحریم های تجاری علیه ویتنام را لغو کرد، به کاهش انزوای اقتصادی این کشور کمک کرد و یک توافق کنسولی با هانوی به امضا رساند. سرانجام، در سال 1995 (1374)، دو کشور روابط دیپلماتیک خود را از سر گرفتند و سفارتخانه هایشان را بازگشایی کردند.

این روند هرگز به معنای فراموش کردن جنگ یا دستیابی به روایت مشترکی از گذشته نبود، اما دو طرف سازوکارهایی برای رسیدگی به حساس ترین میراث های جنگ از جمله همکاری برای تعیین سرنوشت نظامیان آمریکایی مفقودشده از طریق دسترسی به اسناد، تحقیقات میدانی و عملیات های مشترک جست وجو ایجاد کردند. همین روند، زمینه را فراهم کرد تا در دهه های 2010 و 2020 (دهه های 1390 و 1400)، ویتنام به یکی از شرکای مهم آمریکا تبدیل شود؛ به ویژه در شرایطی که واشنگتن بخشی از زنجیره های تأمین خود را از چین به کشورهای دیگر، از جمله ویتنام، منتقل می کرد.

البته همه تلاش های آمریکا برای عادی سازی روابط با رقبای خود به نتایج مطلوب نرسیده است. در سال 2014 (1393)، باراک اوباما روند عادی سازی روابط با کوبا را آغاز کرد و استدلال نمود که دهه ها انزوای این کشور نه به تحقق منافع ایالات متحده انجامیده و نه موجب تغییر نظام سیاسی کوبا شده است.

با این حال، این سیاست بیش از آنکه بر اجماع سیاسی استوار باشد، بر اختیارات اجرایی رییس جمهور تکیه داشت و از حمایت پایدار هر دو حزب برخوردار نبود. علاوه بر این، مخالفت شدید مخالفان داخلی، به ویژه بخشی از جامعه مهاجران کوبایی، اجرای آن را با دشواری روبه رو کرد؛ وضعیتی که از بسیاری جهات با سرنوشت توافق هسته ای ایران شباهت داشت. در نتیجه، پس از روی کار آمدن دونالد ترامپ، بخش عمده این سیاست ها به سرعت لغو شد.

هیچ یک از این تحولات به این معنا نیست که زمینه برای دستیابی به یک توافق جامع و فراگیر فراهم شده است. در شرایط کنونی، چنین توافقی دور از دسترس به نظر می رسد. اولویت فوری، جلوگیری از فروپاشی یادداشت تفاهم است. باز ماندن تنگه هرمز، ادامه جدی مذاکرات تکمیلی و پرهیز از محدود کردن گفت وگوها به دیدارهای کوتاه و نمادین، از جمله ضرورت های این مرحله به شمار می روند. همچنین، سازوکار هماهنگی میان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام) برای جلوگیری از درگیری های ناخواسته باید به نتایجی ملموس و قابل اتکا منجر شود.

در عین حال، هر دو طرف باید یکی از مهم ترین درس های تجربه برجام را مدنظر قرار دهند. آسیب پذیری برجام بیش از آنکه ناشی از ضعف فنی آن باشد، ریشه در فقدان پشتوانه سیاسی داشت. مخالفان این توافق از ابتدا منسجم، سازمان یافته و پیگیر بودند، در حالی که حامیان آن تصور می کردند اجرای توافق به تنهایی برای ایجاد پایگاه اجتماعی و سیاسی کافی خواهد بود. هر توافق جدیدی با ایران باید بر این واقعیت استوار باشد که مخالفان و برهم زنندگان توافق معمولاً بسیار سریع تر و هماهنگ تر از کسانی عمل می کنند که از نتایج آن سود می برند.

برای دولت ترامپ نیز پرسش اصلی این است که آیا از پیامدهای راهبردی تغییر احتمالی سیاست خود آگاه است یا نه. اگر کاهش گسترده تحریم هایی که در یادداشت تفاهم ماه ژوئن پیش بینی شده، در نهایت عملی شود، این اقدام صرفاً یک امتیاز اقتصادی نخواهد بود. چنین تصمیمی این پیام را منتقل می کند که ایالات متحده، پس از چهار دهه تلاش برای وادار کردن جمهوری اسلامی به تسلیم یا گرفتار کردن آن در چرخه ای دائمی از بحران، شاید آماده باشد از اتکای صرف به سیاست مهار فاصله بگیرد.

البته چنین تغییری به معنای چشم پوشی واشنگتن از تلاش برای تغییر رفتارهایی که آنها را در داخل و خارج از ایران مسئله ساز می داند، نخواهد بود. بلکه نشان می دهد دولت آمریکا به این جمع بندی رسیده است که سیاست فشار، بدون همراهی دیپلماسی، نتوانسته به اهداف مورد نظر دست یابد و از این رو، در پی ایجاد توازن تازه ای میان فشار و مذاکره است. پذیرش چنین ارزیابی ای برای هر رییس جمهور آمریکا دشوار است، اما برای رییس جمهوری که بخش مهمی از هویت سیاسی خود را بر نپذیرفتن شکست بنا کرده، این چرخش به مراتب دشوارتر خواهد بود.

ایران و ایالات متحده لزوماً نیازی ندارند که به دوستان یکدیگر تبدیل شوند. چالش های فوری کاملاً آشکارند. برداشت های متفاوت تهران و واشنگتن از مفاد یادداشت تفاهم باعث شده است این سند، کمتر از یک ماه پس از امضای آن، در وضعیتی بسیار شکننده قرار گیرد. دو طرف به جای آنکه آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز را احیا کنند، همچنان بر سر نحوه مدیریت و کنترل این آبراه راهبردی با یکدیگر اختلاف دارند؛ اختلافی که به دور تازه ای از اقدامات و واکنش های متقابل انجامیده است.

هم زمان، اسراییل همچنان بر حفظ آزادی عمل نظامی خود در لبنان اصرار دارد، در حالی که تهران توقف حملات اسراییل و خروج کامل نیروهای این کشور از خاک لبنان را مطالبه می کند. در چنین شرایطی، این خطر وجود دارد که سازوکار هماهنگی برای جلوگیری از درگیری های ناخواسته، پیش از آنکه به مرحله کارآمدی برسد، زیر فشار بحران های جدید از هم بپاشد. در نهایت، واشنگتن با تصمیمی روبه رو خواهد شد که سال ها از آن پرهیز کرده است: اینکه آیا حاضر است نه تنها ایران و متحدانش، بلکه شرکای خود را نیز، هنگامی که اقداماتشان آمریکا را به سوی جنگی تازه سوق می دهد، مهار کند یا خیر.

حتی اگر مخالفان دیپلماسی نتوانند روند مذاکرات را بر هم بزنند و تهران و واشنگتن بار دیگر اختلافات خود را پشت میز مذاکره دنبال کنند، باز هم هیچ تضمینی وجود ندارد که دو طرف بتوانند الگویی پایدار از همزیستی مسالمت آمیز ایجاد کنند. پس از سال ها ترور، تحریم، گروگان گیری، وعده های نقض شده، جنگ ها و دشمنی ایدئولوژیک، بی اعتمادی میان ایران و ایالات متحده همچنان عمیق است و مذاکرات نیز می تواند با کوچک ترین بحران از هم بپاشد. در آن صورت، ممکن است دوره کنونی نیز تنها به عنوان فرصتی دیگر که از دست رفت، یا وقفه ای کوتاه میان دو دور خشونت، در حافظه تاریخ باقی بماند.

با این همه، ایران و ایالات متحده برای خروج از این چرخه، نیازی به برقراری روابط دوستانه ندارند. آنچه بیش از هر چیز ضرورت دارد، ایجاد حداقلی از ثبات در روابط دوجانبه است؛ چارچوبی که با هر تغییر سیاسی در یکی از دو کشور فرو نریزد. اگر دو طرف بتوانند به چنین سازوکاری دست یابند، پیامدهای آن بسیار فراتر از روابط دوجانبه خواهد بود. شکل گیری رابطه ای باثبات میان تهران و واشنگتن می تواند یکی از مهم ترین عوامل تشدید تنش در خاورمیانه را از میان بردارد و احتمال تبدیل هر بحران محلی به یک جنگ منطقه ای را کاهش دهد.

منبع: فرارو