احتمال تکرار جنگ 40روزه میان ایران و امریکا چقدر جدی است؟ سرنوشت مذاکرات 60روزه با هدف دستیابی به توافق پایدار چه می شود؟ آیا باید مذاکرات را پایان یافته تلقی کرد؟ آیا تنش های آخر موضع ونس را که نماد طرفداران مذاکره با ایران در هیات حاکمه امریکاست، ضعیف نمی کند؟ در پاسخ به این پرسش ها، تحلیلگران از برداشت متفاوت از بند 5 تفاهمنامه ایران و امریکا که ریشه تنش های اخیر در منطقه خلیج فارس است، صحبت می کنند.

به گزارش اعتماد، ایران این برداشت را از بند5 دارد که مدیریت و حاکمیت تنگه هرمز به تهران واگذار شده، اما در نقطه مقابل امریکا آن را صرفا ناظر بر ترتیبات عبور ایمن کشتی ها و خدمات دریایی می داند. این برداشت های متفاوت باعث به وجود آمدن این حس برای ایران شد که طرف مقابل قصد دور زدن ایران و حذف کشورمان از مناسبات آینده منطقه را دارد.

ماشاءالله شمس الواعظین، فعال رسانه و تحلیلگر مسائل راهبردی، تنش های اخیر ایران و امریکا در تنگه هرمز را در پیوند با بند 5 یادداشت تفاهم دو کشور ارزیابی کرد و گفت: ایران تنگه هرمز را یک دستاورد راهبردی می داند که حاضر نیست آن را از دست بدهد. او در عین حال معتقد است که امکان وقوع نبردی از جنس جنگ 40 روزه به هیچ وجه محتمل نیست.

به اعتقاد شمس الواعظین تنگه هرمز نه فقط یک گذرگاه انرژی، بلکه اهرم ژئوپلیتیک است: هر سیگنال از ناامن شدن آن، بلافاصله به بازار نفت، بیمه کشتیرانی و محاسبات امنیتی بازیگران منطقه ای منتقل می شود. از همین رو، دو طرف نسبت به کوچک ترین تغییر در قواعد عبور و مرور دریایی حساسند و برای تثبیت روایت خود به -امنیت بخشی یا تهدیدزدایی-واکنش نشان می دهند. در سطح سیاسی، تنگه هرمز به ابزار چانه زنی تبدیل می شود؛ چه در مذاکرات رسمی و چه در پیام رسانی غیرمستقیم. هر دو طرف می کوشند نشان دهند در برابر فشار عقب نمی نشینند، اما همزمان از کنترل ناپذیر شدن بحران نیز هراس دارند.

شمس الواعظین در عین حال معتقد است ایران با تکیه بر عنصر زمان، صبر استراتژیک و مهم تر از همه جغرافیا می تواند از کشاکش این بحران گذر کند. او در عین حال خطاب به تصمیم سازان پیشنهاد می دهد که با اتخاذ برخی رویکردهای دیپلماتیک دستاوردهای نظامی را به ارزش افزوده عینی و اقتصادی بدل سازند.

سفر ترامپ و مکرون به ترکیه و سوریه و سپس تلاش برای ایجاد کریدوری جنوبی در تنگه هرمز و دور زدن ایران باعث افزایش تنش های میان دو طرف در منطقه شد. آنچه طی یکی، دو روز اخیر در بستر تنگه هرمز و خلیج فارس می گذرد را چگونه می توان تحلیل کرد؟

برای درک آنچه این روزها در منطقه رخ می دهد، باید به بند 5 یادداشت تفاهم ایران و ایالات متحده رجوع کرد. باید دید چه اتفاقی در حال رخ دادن است که ایران واکنش نشان داده و امریکا برافروخته شده است. ایران در جنگ40روزه، یک سری راهبردهای تاکتیکی داشت که در مجموع به یک دستاورد استراتژیک به نام تنگه هرمز منجر شد. تنگه هرمز به مثابه یک دستاورد مهم و همه جانبه برای ایران رخ نمایان کرده است. در مخیله امریکا و نیروهای متحدش، به ویژه اسراییل هم نمی رسید که ایران به چنین دستاوردی در جنگ 40روزه برسد. این دستاورد آنقدر قوی است که معاون شورای امنیت روسیه، تنگه هرمز را به بمب اتم ایران و تنگه باب المندب را به بمب هیدروژنی ایران تشبیه کرده است.

یعنی اهمیت و بزرگی این دستاورد در این حد است و همه ابعاد دیگر پرونده گفت وگوهای ایران و امریکا را تحت الشعاع قرار داده است. موضوعاتی از جمله پرونده هسته ای، اورانیوم با خلوص بالا و… همه و همه زیر وزن سنگین تنگه هرمز، وزن خود را از دست داده اند. ایران حاضر نیست این دستاورد بزرگ را از دست بدهد و ایالات متحده امریکا هم حاضر نیست این شکست بزرگ را بپذیرد.

واکنش ایالات متحده به این دستاوردها چیست؟ آیا تغییر وضعیت را پذیرفته یا تلاش می کند هژمونی خود را به هر قیمتی مسلط کند؟

امریکا جنگی انجام داده، اما نه تنها هدف هایش محقق نشده، بلکه یک دستاورد بزرگ به نام تنگه هرمز برای ایران در حال ثبت شدن است، فراموش نکنید پیش از جنگ، تنگه هرمز باز بود. واکنش امریکا در شرایط فعلی، ابتدا واکنشی انتقامی است و دوم تلاشی برای بازگرداندن وضعیت به شرایط سابق. ایران هم حاضر نیست خواسته های امریکا را بپذیرد. ایالات متحده می گوید بسیار خب، من کریدور جنوبی، یعنی سمت عمان را بازگشایی می کنم و ایران هم کریدور شمالی را در اختیار داشته باشد! ایران اما با تکیه بر قانون دریانوردی جهان مصوب 1982 سازمان ملل متحد، به ویژه ماده 11 این قانون، معتقد است رفتار امریکا غیرقانونی و برخلاف ضوابط بین المللی و امنیت ایران است.

این قانون می گوید عبور و مرور کشتی ها باید برای کشورهای ساحلی بی ضرر باشد. اگر موارد مشکوکی از کریدورهای تنگه های شناخته شده جهان، از جمله تنگه هرمز، دیده شود و کشورهای ساحلی احساس ناامنی کنند، می توانند با وضع پروتکل هایی برای تامین امنیت خود و دفع خطرها و مخاطرات اقدام کنند. این ماده، ماده مهمی است. اگرچه ایران اساسا به کل قانون دریانوردی جهان نپیوسته، اما اکنون دارد عمل خود را با آن قانونی می کند.

به صورت شفاف تر بفرمایید ممنوعیت رفت وآمد کشتی ها در تنگه هرمز با چه استدلالی از سوی ایران انجام می شود و آیا ایران مطابق تفاهمنامه با امریکا حق چنین اقدامی را دارد؟

ایران می گوید من حتی به کریدور جنوبی هم که کشتی های امریکایی از آن عبور می کنند، مشکوکم. بنابراین کشتی ها باید مطابق پروتکل و تدابیری که ایران تفسیر آن را از ماده پنج یادداشت تفاهم با امریکا استخراج کرده، عبور کنند تا عبورشان از دید ایران بی ضرر تلقی شود. این اقدام، اقدام مهمی است و ایران هم حق دارد این کار را بکند. در غیر این صورت، ایران اجازه عبور از هیچ یک از کریدورها را نخواهد داد.

اخیرا رصدهای ارتش ایران نشان می دهد یکسری کشتی ها با همراهی تعدادی از ناوچه های ایالات متحده امریکا و در پوشش کشتی های حامل کانتینر، در حال انتقال قطعات موشک های پاتریوت به یکی از کشورهای عربی حوزه جنوبی خلیج فارس بوده اند. ایران این تحرکات را رصد کرده، بنابراین می گوید حالا مصداق این ماده شکل گرفته؛ ماده ای که می گوید عبور و مرورها باید بی ضرر به منافع ایران باشند. ایران جلوی این عبورها را گرفته و اجازه عبور و مرور نمی دهد.

اما برخی تحلیلگران معتقدند ایران باید از برگ برنده تنگه هرمز در جای خود، به اندازه و برای بلندمدت استفاده کند. آیا چنین رفتارهایی باعث بی اعتبار شدن برگ برنده ایران نمی شود؟

همگی ما، یعنی استراتژیست ها، تحلیلگران نظامی و سیاستگذاران باید توجه کنیم که این برگ قدرت و کارت قدرتمند ایران که از دستاوردهای بزرگ و تاریخی جنگ 40 روزه محسوب می شود، نباید تبدیل به نقطه ضعف ایران در برخورد با مسائل آتی شود. در صورت ادامه این زد و خوردهای پراکنده و توسعه دامنه تنش و عمق گرفتن آن در اراضی ایران توسط امریکا و افزوده شدن بازیگران دیگر در آینده، ایران نباید این کارت قدرتمند خود را تضعیف کند.

اول اینکه باید بازوی دیپلماتیک ایران برای دستیابی به یک توافق فعال شود. دوم اینکه پاره ای از تدابیر برای عبور از این مرحله و تثبیت دستاورد بزرگ ایران در نظر گرفته شود. این نکته بسیار مهمی است و استراتژیست های نظامی ایران، به ویژه در سپاه و ارتش، کاملا آن را رعایت می کنند. روش هایی که به صورت تاکتیکی اعمال می شوند و تثبیت کننده دستاوردهای نظامی هستند.

این وضعیت تا چه اندازه قابلیت تداوم دارد و ایران بر چه مزیت هایی تکیه کرده است؟

باید توجه داشت که وضعیت فعلی به سختی قابلیت استمرار دارد، اما با این حال من به سه عنصر کلیدی اشاره می کنم. یک، ایران از عنصر جغرافیا برخوردار است که رقیب و دشمن از آن برخوردار نیست. ما در تاریخ رویارویی های نظامی بشر نداریم که تکنولوژی برتر توانسته باشد عنصر جغرافیا را مغلوب خود کند. امریکا هر جا مثل عراق و افغانستان خواسته زمین را تصرف کند، ناچار بوده از نیروی زمینی استفاده کند، چون عملیات هوایی قادر به قطعی کردن نتایج جنگ روی زمین نیست. بنابراین ایران می تواند از عنصر جغرافیا برای تسلط خود استفاده کند.

دوم، عنصر زمان است. ایران در حال استفاده درست از عنصر زمان است. یعنی ایران در صورت داشتن صبر استراتژیک و پذیرش ضربه های امریکا از طریق رویارویی نظامی می تواند دستاورد استراتژیک مربوط به تنگه هرمز را تثبیت کند. سوم، پیامدهای اقتصادی جهانی بسته شدن تنگه هرمز یا ایجاد محدودیت بر عبور و مرور کشتی ها و نفتکش هاست. این مساله موجب خواهد شد امریکا، شرکای غربی و حتی کشورهای حوزه جنوبی خلیج فارس ناچار به پذیرش نرمش در برابر ایران شوند. یعنی امریکا به جای ایران نرمش کند و بعضی از این پروتکل ها را با یکسری تعدیل ها در نحوه شکل گیری پروتکل های آتی پس از مذاکرات 60 روزه بپذیرد.

آیا ممکن است این تنش ها کل سرنوشت مذاکرات را تحت الشعاع قرار داده، آن را زیر سوال ببرد یا این فراز و نشیب ها در زمان مذاکرات طبیعی است؟

این سوال، سوال محوری این گفت وگو است، سوال این است که آیا ایران می تواند از طریق استمرار این استراتژی و این رویکرد، آنچه بناست در نهایت به دست بیاورد، کسب کند؟ برای پاسخ باید سوال دیگری را مطرح کرد: آیا ایالات متحده امریکا ممکن است مجددا برای تثبیت موقعیت خود و تحمیل یک نرمش به ایران، نبردی از جنس جنگ 40 روزه را از سر بگیرد؟ پاسخ به این سوال بسیار دشوار است. اما من به عنوان یک تحلیلگر معتقدم جنگ 40 روزه دیگر تکرار نخواهد شد و این البته به معنای پایان جنگ و درگیری ها نیست. معنایش این است که امریکا به این نتیجه رسیده که با توجه به محدودیت گزینه های ایران در جنگ های پراکنده، تلاش می کند ایران را به سمت نرمش سوق دهد. اما نکته مهم این است که ایالات متحده دیگر قادر به ادامه جنگ در مقیاس جنگ 40 روزه با اسراییل علیه ایران نخواهد بود.

چه دلیلی برای این استدلال دارید؟

دلایل زیادی وجود دارد؛ از جمله تاب آوری اسراییل، تاب آوری خود ایالات متحده و کشورهای منطقه، توسعه دامنه برخوردهای نظامی ایران، بحران انرژی در جهان و…. به گفته خود ترامپ، اگر جنگ 40 روزه یک هفته دیگر ادامه پیدا می کرد، بخش زیادی از ذخایر استراتژیک غرب پایان پیدا می کرد و جهان وارد یک بحران جهانی انرژی و پس از آن رکود اقتصادی می شد. رکودی که از ایالات متحده آغاز می شد. ایران دوباره از عنصر زمان استفاده می کند. یعنی پذیرش پاره ای از ضربات را به جان می خرد، اما می داند که ایالات متحده زودتر فرسوده خواهد شد.

عملیات فرسایشی برای امریکا سریع تر و جامع تر از ایران عمل می کند، چون ایران عنصر جغرافیا را در اختیار دارد. جدا از عنصر زمان، ایران از سکوت یا بی تفاوتی متحدان استراتژیک امریکا در خانواده بین المللی هم استفاده می کند. امریکا بارها اعلام کرده نیازی به تنگه هرمز ندارد، اما وضعیت این تنگه برای هند، چین، ژاپن و کشورهای جنوب شرق آسیا حیاتی است. با این حال، این کشورها سکوت کرده اند. بخشی از اروپا و حتی ناتو نیز با احتیاط و کنترل شده عمل کرده اند. به نظر من، دلیل این وضعیت آن است که این کشورها به نیت های ایالات متحده در حمله به ایران، بدون پوشش مشروع بین المللی و بدون سند موجه درباره نزدیک بودن ایران به ساخت بمب اتمی اعتماد ندارند.

ایران از این وضعیت برای نگهداشتن جنگ در محدوده کنونی استفاده می کند. عامل سوم هم این است که ایران همچنان کارت های دیگری در اختیار دارد. اگر ایالات متحده بخواهد از طریق تعمیق حملات نظامی علیه ایران اوضاع را بحرانی تر کند، ایران ناچار خواهد شد از کارت قدرتمند دیگرش یعنی تنگه باب المندب استفاده کند. نشانه های گسترش تنش به باب المندب همین دیروز (دوشنبه) در یمن نمایان شد. هواپیمایی از ایران به سمت یمن پرواز کرد و کشورهای خلیج فارس تلاش کردند جلوی آن را سد کنند، اما نتوانستند.

آیا این تنش ها موضع جی دی ونس را که تلاش می کند چراغ گفت وگو را روشن نگه دارد، تضعیف نمی کند؟

این سوال زیاد مطرح می شود و درست هم هست. تئوری وجود دارد که ترامپ و ونس نقش پلیس بد و پلیس خوب را ایفا می کنند. اما سوال مهم تر این است که آیا ایران نباید به بخشی از حوزه دیپلماتیک حریف توجه کند؟ پاسخ مثبت است. با این حال، بازی های ایالات متحده از قبل تا حد زیادی قابل پیش بینی است. به نظر من، ایران با فهم نوع بازی امریکا، مطابق با میل جناح ونس عمل می کند؛ یعنی کاهش تنش، کنترل رویارویی ها و به دست آوردن یکسری امتیازها در صحنه عمل.

این شبیه همان چیزی است که پیش تر هم گفته شده بود که ونس معتقد است امریکا باید یک پیروزی به ایران بدهد تا بتواند از این جنگ خارج شود و موافقتنامه نهایی هسته ای را با ایران امضا کند. اگر بدون دادن یک پیروزی به ایران، امریکا بخواهد جنگ را کاملا وارد فضای برد - باخت کند، قادر نخواهد بود با ایران وارد گفت وگو و داد و ستد شود. بنابراین باید این بعد را هم در نظر گرفت که جناح معتدل تر در ایالات متحده می تواند با این دستاورد استراتژیک ایران کنار بیاید.