سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه کشورمان روز گذشته در حالی راهی مسقط شد که این سفر با هدف گفت‌وگو درباره وضعیت تحولات منطقه و در رأس آن تنگه هرمز به عنوان یکی از مهم‌ترین محورهای اختلاف میان تهران و واشنگتن انجام شده است. این در حالی است که تنها چند روز از دور تازه رویارویی‌های محدود نظامی ایران و آمریکا در محدوده تنگه هرمز می‌گذرد. از نگاه تهران این تحولات افزون بر تضعیف فضای ایجادشده پس از تفاهم‌نامه مشترک با اقدام‌های بعدی واشنگتن به نقض بخشی از تعهدات پذیرفته ‌شده از سوی آمریکا نیز منجر شده است. 

از همین رو اختلاف کنونی را باید در چارچوب تفسیر به مطلوب آمریکا درباره مفاد همان توافق و نحوه اجرای آن مورد ارزیابی قرار داد. در متن تفاهم‌نامه، مسئولیت طراحی سازوکار آینده اداره تنگه هرمز و ارائه خدمات دریایی به‌صراحت برعهده ایران و عمان گذاشته شده و مقرر شده است این روند با رعایت اصول حقوق بین‌الملل، حقوق حاکمیتی کشورهای ساحلی تنگه و همچنین از طریق مشورت با دیگر دولت‌های ساحلی خلیج فارس دنبال شود. بنابراین حمایت آمریکا از ایجاد مسیر جدید کشتیرانی در جنوب تنگه هرمز پیش از آنکه مذاکرات مربوط به سازوکار مشترک به نتیجه برسد، عملاً با روح و مفاد تفاهم‌نامه در تعارض قرار گرفته است؛ چه آنکه بند نهم این توافق، هر دو طرف را تا زمان دستیابی به توافق نهایی ملزم به حفظ وضعیت موجود کرده و هرگونه اقدام یک‌جانبه را مغایر با تعهدات پیشین می‌داند. 

البته به اعتقاد تهران استناد به اصل حفظ وضعیت موجود به معنای بازگرداندن شرایط به دوران پیش از حملات نظامی آمریکا و اسراییل علیه ایران نیست، زیرا تحولات امنیتی اخیر معادلات حاکم بر تنگه هرمز را به‌طور بنیادین دگرگون کرده و شرایط جدید، واقعیتی است که در هرگونه توافق آتی باید مبنای محاسبات قرار گیرد.

در چنین فضایی بود که هدف قرار گرفتن یک نفتکش قطری هنگام عبور از تنگه هرمز به سرعت به نقطه آغاز دور تازه‌ای از تنش‌ها بدل شد که واشنگتن آن را بهانه‌ای برای انجام حمله نظامی علیه ایران قرار داد و همزمان با استناد به مواضع ادعایی‌اش از اجرای بخشی دیگر از تعهدات خود از جمله مفاد مربوط به تعلیق تحریم‌های نفتی عقب‌نشینی کرد؛ اقدامی که از نگاه تهران نشانه‌ای از فاصله گرفتن آمریکا از چارچوب تفاهمی است که تنها چند هفته از امضای آن می‌گذرد. همین تحول، بار دیگر کانال‌های میانجیگری منطقه‌ای را فعال کرد و سبب شد هیأتی از قطر روز جمعه راهی تهران شود تا آخرین ارزیابی‌ها درباره شرایط موجود را با مقام‌های ایرانی در میان بگذارد و زمینه کاهش تنش را فراهم کند. این تحرکات دیپلماتیک تنها به دوحه محدود نماند و در ادامه، وزیر امور خارجه ایران نیز راهی مسقط شد تا در گفت‌وگو با مقام‌های عمان راه‌های برون ‌رفت از اختلافات ایجادشده، به ‌ویژه در پرونده مدیریت تنگه هرمز و نحوه اجرای مفاد تفاهم‌نامه مورد بررسی قرار گیرد.

 ایران درخواستی برای مذاکره نداشته است 

این رفت‌وآمدهای دیپلماتیک در حالی انجام می‌شود که مقام‌های آمریکایی مدعی شده‌اند واشنگتن به درخواست ایران برای ازسرگیری مذاکرات پاسخ مثبت داده است؛ ادعایی که ساعاتی بعد با واکنش رسمی تهران روبه‌رو شد و اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه با رد این ادعا اعلام کرد جمهوری اسلامی ایران هیچ درخواستی برای مذاکره با آمریکا ارائه نکرده و سفر هیأت قطری نیز در چارچوب درخواست یکی از میانجیگران منطقه‌ای برای تبادل نظر درباره آخرین تحولات انجام شده است. به گفته او، تهران مطابق رویکرد همیشگی خود، گفت‌وگو با میانجی‌ها را رد نکرده و دیدگاه‌هایش را به صورت شفاف به طرف قطری منتقل کرده است. بقایی در ادامه، محور اصلی سیاست ایران را اصل «تعهد در برابر تعهد» توصیف کرد که به گفته او از نخستین روز امضای تفاهم‌نامه مبنای رفتار تهران بوده و همچنان نیز تغییری در آن ایجاد نشده است. وی با تأکید بر اینکه هیچ تعهدی بدون دریافت مابه‌ازای متناظر اجرا نخواهد شد، تصریح کرد هرگونه نقض تعهدات از سوی آمریکا، با اقدام متقابل جمهوری اسلامی ایران پاسخ داده می‌شود.

بقایی همچنین تأکید کرد رخدادهای چهارشنبه و پنجشنبه، حمله نظامی آمریکا، توقف اجرای تعهدات مرتبط با فروش نفت ایران، لغو برخی مجوزهای اقتصادی و همچنین اعمال بسته جدید تحریم‌ها، هر یک مصداق نقض آشکار بندهای مختلف تفاهم‌نامه، به‌ویژه بند نهم به شمار می‌رود و از همین رو، تهران خود را ملزم به اجرای یک‌جانبه تعهدات نمی‌داند.