تفاوت میان میراث باراک اوباما و رویکرد دونالد ترامپ در قبال ایران، امروز بیش از هر زمان دیگری آشکار شده است؛ تقابلی که بازتاب رویارویی دو مکتب متفاوت در نحوه اعمال قدرت واشنگتن است. در حالی که اوباما با تکیه بر دیپلماسی چندجانبه و ایده بازی شطرنج به دنبال مدیریت تدریجی بحران بود، ترامپ با رویکردی شبیه به یک رینگ کشتی و اعمال فشار حداکثری، مسیر تقابل را انتخاب کرد.

به نقل از القدس العربی، محمد عیاش، تحلیلگر ارشد مسائل خاورمیانه، به بررسی این دو استراتژی و پیامدهای خروج آمریکا از توافق هسته ای پرداخته است.

توافق هسته ای سال 1394 که به طور رسمی با عنوان برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) شناخته می شود، نقطه عطفی در دیپلماسی هسته ای بود؛ مصالحه ای تاریخی که به رهبری باراک اوباما شکل گرفت و هدف آن اعمال محدودیت های سختگیرانه و بلندمدت بر برنامه هسته ای ایران در ازای لغو تدریجی تحریم ها بود.

بنابراین، دولت اوباما در پیشبرد این توافق، راهبردی مبتنی بر بازی شطرنج را در پیش گرفت؛ رویکردی که بر دیپلماسی آرام، مذاکرات مرحله به مرحله و دستیابی به توافقی بلندمدت استوار بود. منطق این راهبرد بر آن بود که با صبر و مدیریت تدریجی بحران، مسیر دستیابی به سلاح مسدود شده و زمان گریز هسته ای (Breakout Time) به دست کم یک سال افزایش یابد. از سوی دیگر، دولت اوباما تلاش کرد پرونده هسته ای ایران را از سایر اختلافات ژئوپلیتیکی جدا نگه دارد تا از شکل گیری رقابت تسلیحاتی در خاورمیانه جلوگیری کند.

بر اساس مفاد این توافق، ایران پذیرفت شمار سانتریفیوژهای فعال خود را حدود دوسوم کاهش دهد، 98 درصد از ذخایر اورانیوم غنی شده را کنار بگذارد و راکتور آب سنگین اراک را بازطراحی کند. در مقابل، بخش مهمی از تحریم های بین المللی علیه تهران لغو شد.

با این حال، ایران نیز مذاکرات را با رویکردی کاملاً محاسبه شده پیش برد. تهران برنامه هسته ای خود را به عنوان یک اهرم چانه زنی به کار گرفت تا با ارائه امتیازهای تاکتیکی، زمینه آزادسازی میلیاردها دلار از دارایی های بلوکه شده خود را فراهم کند. در نتیجه، جمهوری اسلامی همواره بر حفظ فناوری هسته ای به عنوان حقی حاکمیتی و صیانت از ساختاری که تداوم نفوذ منطقه ای آن را تضمین کند، تأکید داشت.

خروج دونالد ترامپ از توافق هسته ای در اردیبهشت 1397، نقطه عطفی تعیین کننده در این پرونده بود؛ تصمیمی که عملاً برجام را تضعیف کرد و روندی را آغاز کرد که در نهایت به کاهش تدریجی تعهدات هسته ای ایران انجامید. با بازگرداندن سیاست فشار حداکثری ، واشنگتن تحریم های سختگیرانه اقتصادی را دوباره اعمال کرد. در پاسخ، ایران نیز گام هایی در جهت افزایش سطح غنی سازی برداشت؛ روندی که به تشدید بی اعتمادی و افزایش تنش های منطقه ای منجر شد.

ارزیابی تصمیم خروج از برجام را می توان در سه محور انگیزه ها، پیامدهای سیاسی-اقتصادی و تأثیرات امنیتی بررسی کرد. دولت ترامپ معتقد بود توافق سال 1394 کاستی های اساسی دارد؛ زیرا نه محدودیت های دائمی ایجاد می کرد و نه برنامه موشک های بالستیک و نفوذ منطقه ای جمهوری اسلامی را در بر می گرفت. در نتیجه، ترامپ بارها برجام را توافقی فاجعه بار توصیف کرد.

با این وجود، بسیاری از تحلیل های دیپلماتیک حاکی از آن بود که این تصمیم ناشی از انگیزه های سیاسی بوده است. از نگاه تحلیلگران، ترامپ صرفاً در پی حذف مهم ترین دستاورد سیاست خارجی سلف خود بود و در واقع از سر مخالفت با اوباما از توافق هسته ای خارج شد.

پس از خروج از برجام، دولت ترامپ بار دیگر تحریم های گسترده ای را علیه بخش های کلیدی اقتصاد ایران (از جمله نفت و بانکداری) اعمال کرد و تهدید به اجرای تحریم های ثانویه را در دستور کار قرار داد. این رویکرد، صادرات نفت ایران را به شدت کاهش داد و اقتصاد کشور را وارد دوره ای از رکود و تورم سنگین ساخت؛ هرچند تهران برای حفظ جریان درآمدی خود، به روش های مختلفِ دور زدن تحریم ها متوسل شد.

از سوی دیگر، این تصمیم با مخالفت متحدان اروپایی (فرانسه، بریتانیا و آلمان) روبه رو شد که تلاش کردند برجام را زنده نگه دارند. روسیه و چین نیز این اقدام را محکوم کردند. با این حال، ایالات متحده با تکیه بر جایگاه محوری دلار در مبادلات جهانی، توانست دامنه اثرگذاری تحریم ها را گسترش داده و ایران را در عرصه مالی بین المللی تحت فشار قرار دهد.

در مقابل، خروج آمریکا با استقبال گسترده اسراییل و عربستان سعودی روبه رو شد؛ زیرا هر دو کشور معتقد بودند برای محدود کردن منابع مالی گروه های هم پیمان تهران، باید فشار حداکثری اعمال شود. با این وجود، این تصمیم پیامدهایی برخلاف اهداف واشنگتن داشت و باعث شد ایران دامنه دسترسی بازرسان آژانس بین المللی انرژی اتمی را محدودتر کند.

در نتیجه، دو کشور وارد چرخه ای از تنش های فزاینده شدند؛ روندی که امنیت کشتیرانی در خلیج فارس را با تهدیدهای جدی مواجه ساخت و زمینه ساز تقابل های مستقیم میان تهران و واشنگتن شد. در کوتاه مدت، راهبرد فشار حداکثری توانست بی سابقه ترین فشارهای اقتصادی را تحمیل کند، اما در تحقق اهداف اصلی خود یعنی وادار کردن جمهوری اسلامی به تسلیم یا ایجاد تغییر بنیادین در نظام سیاسی ایران موفق نبود.

در یک جمع بندی کلی، رویکرد باراک اوباما بر مدیریت بحران از مسیر دیپلماسی استوار بود؛ راهبردی که توانست برای چند سال مانع از نزدیک شدن تهران به جایگاه یک دولت آستانه هسته ای شود. در مقابل، سیاست دونالد ترامپ بر اعمال بازدارندگی نظامی و حفظ اهرم تهدید استوار بوده است.

بنابراین، اگر راهبرد اوباما را بتوان به یک بازی شطرنج تشبیه کرد که در آن صبر و امتیازدهی متقابل ابزار پیشبرد اهداف بود، شیوه ترامپ یادآور یک رینگ کشتی است؛ رویکردی که بر وارد کردن فشار مستمر، فرسوده کردن حریف و ضربه نهایی در لحظه ضعف استوار است.

منبع: فرارو