تحولات پرشتاب ژئوپلیتیک در خاورمیانه و افزایش حساسیت ها پیرامون امنیت کشتیرانی، بار دیگر آینده راهبردی تنگه هرمز را در کانون توجهات بین المللی قرار داده است. صدور بیانیه اخیر سه کشور اروپایی مبنی بر آمادگی برای ایفای نقش در ترتیبات امنیتی این آبراه حیاتی، با واکنش صریح و هشدارآمیز تهران مواجه شد. در همین رابطه، مقامات ارشد دیپلماتیک ایران از جمله کاظم غریب آبادی، نسبت به پیامدهای منفی هرگونه مداخله بازیگران فرامنطقه ای هشدار داده و بر لزوم بومی سازی امنیت خلیج فارس تأکید کرده اند.

به گزارش فرارو، این صف آرایی دیپلماتیک در شرایطی مطرح می شود که دغدغه های جهانی درباره ثبات زنجیره تأمین انرژی به بالاترین سطح خود رسیده است و مداخله جویی های احتمالی قدرت های غربی، توازن شکننده فعلی را با چالش های تازه ای روبه رو می کند.

اکنون مهم ترین پرسش های مطرح در محافل رسانه ای و تحلیلی این است که آیا اروپا واقعاً قصد دارد نقشی عملیاتی و فراتر از حمایت های سیاسی در ترتیبات امنیتی تنگه هرمز ایفا کند؟ آیا این رویکرد جدید، صرفاً تلاشی برای حفظ هژمونی و بازیابی جایگاه سیاسی اروپا در نظم در حال تغییر خلیج فارس است؟

فرارو برای واکاوی این پرسش ها و بررسی ابعاد این تقابل دیپلماتیک، گفت وگویی با فریدون مجلسی، دیپلمات پیشین و تحلیلگر سیاست خارجی انجام داده است که مشروح آن را در ادامه می خوانید:

فریدون مجلسی در ارزیابی خود از بیانیه سه کشور اروپایی به فرارو گفت: این بیانیه پیش از آنکه از یک مداخله عملیاتی یا نظامی قریب الوقوع حکایت داشته باشد، تلاشی استراتژیک برای بازتعریف جایگاه اروپا در نظم جدید منطقه است. در عرصه سیاست بین الملل، بسیاری از تحولات بزرگ و جریان ساز با صدور همین بیانیه های دیپلماتیک آغاز می شوند. بیانیه اخیر درباره آمادگی برای ایفای نقش در تأمین امنیت تنگه هرمز و واکنش سریع کاظم غریب آبادی، اگرچه در ظاهر تنها یک رفت وآمد دیپلماتیک به نظر می رسد، اما در واقع بازتاب دهنده مسئله ای بسیار عمیق تر است.

وی در ادامه با اشاره به ماهیت این کشمکش افزود: این تقابل نشان می دهد که رقابت اصلی بر سر این است که در آینده چه کسی درباره امنیت مهم ترین آبراه انرژی جهان تصمیم گیری خواهد کرد. اروپا پس از سال ها تجربه کاهش نفوذ در خاورمیانه، اکنون در تلاش است نشان دهد هنوز از معادلات ژئوپلیتیکی منطقه کنار گذاشته نشده است. در نقطه مقابل، جمهوری اسلامی ایران با قاطعیت بر این اصل راهبردی پافشاری می کند که امنیت خلیج فارس منحصراً باید محصول هم گرایی کشورهای منطقه باشد؛ چرا که سابقه حضور قدرت های فرامنطقه ای بیش از آنکه امنیت آفرین باشد، همواره با رقابت های استعماری و مداخله جویانه گره خورده است.

این دیپلمات پیشین درباره جبر جغرافیایی منطقه خاطرنشان کرد: کمتر نقطه ای در جهان را می توان یافت که جغرافیا تا این اندازه سرنوشت سیاسی و اقتصادی آن را تعیین کرده باشد. تنگه هرمز صرفاً یک گذرگاه آبی برای عبور روزانه نفتکش ها نیست، بلکه شاهراهی حیاتی است که شریان امنیت انرژی جهان از آن عبور می کند. هرگونه اختلال در این مسیر، نه تنها کشورهای صادرکننده نفت را متضرر می سازد، بلکه اقتصاد کلان جهانی را نیز با تلاطمی شدید روبه رو خواهد کرد. به همین دلیل، این آبراه همواره فراتر از یک موضوع محدود منطقه ای ارزیابی شده و قدرت های بزرگ همواره کوشیده اند تحت لوای حفظ آزادی کشتیرانی، برای خود پایگاهی در آن تعریف کنند.

این دیپلمات باسابقه ایرانی، در تشریح اهمیت استراتژیک تنگه هرمز برای کشورهای همسایه تأکید کرد: اهمیت ژئوپلیتیک تنگه هرمز، به طور طبیعی حساسیت و دغدغه دولت های ساحلی را نیز به شدت افزایش داده است. از نگاه این کشورها، امنیت تنگه هرمز بخش جدایی ناپذیری از حاکمیت ملی و امنیت کلان منطقه ای به شمار می رود. واگذاری این امنیت به بازیگران فرامنطقه ای، در عمل به معنای کاستن از استقلال و نقش کشورهای ساحلی در تعیین سرنوشت خودشان خواهد بود. این دو نگاه متضاد، دهه هاست که در برابر یکدیگر صف آرایی کرده اند و هر از گاهی، با صدور یک بیانیه سیاسی یا بروز یک بحران میدانی دوباره آشکار می شوند.

وی با اشاره به ریشه های تاریخی این تقابل افزود: شاید یکی از خطاهای محاسباتی رایج در تحلیل تحولات امروز، نادیده گرفتن حافظه تاریخی ملت های منطقه باشد. اروپا ممکن است تلاش کند حضور جدید خود در خلیج فارس را با ادبیات مدرن حقوق بین الملل و لزوم تأمین امنیت دریانوردی توجیه کند، اما افکار عمومی خاورمیانه و به ویژه ایران، این حضور را در امتداد یک پیوستار تاریخی طولانی تر می بیند. این پیوستار تاریخی از رقابت های استعماری قرن نوزدهم میلادی آغاز می شود و تا مداخلات مستقیم قدرت های خارجی در سده بیستم امتداد می یابد.

مجلسی تصریح کرد: بریتانیا برای بیش از یک قرن، قدرت هژمونیک و مسلط خلیج فارس محسوب می شد و بخش عمده ای از ترتیبات سیاسی این منطقه در همان دوران شکل گرفت. هرچند در جهان امروز نه امپراتوری بریتانیا با آن مختصات وجود دارد و نه ساختار نظام بین الملل مشابه گذشته است، اما باید پذیرفت که حافظه تاریخی ملت ها با سرعت تحولات سیاسی تغییر نمی کند. از همین رو، هرگونه سخن گفتن از مفاهیمی نظیر "مدیریت مشترک" یا "مشارکت" قدرت های اروپایی در ترتیبات امنیتی هرمز، ناخواسته خاطراتی را زنده می کند که هنوز از ذهن بسیاری از دولت ها و ملت های منطقه پاک نشده است.

این تحلیلگر ارشد حوزه سیاست خارجی، در واکاوی اهداف واقعی اروپا و نوع اثرگذاری آنها بر تنگه هرمز تصریح کرد: به نظر می رسد بزرگ ترین خطای تحلیلی آن است که تصور کنیم کشورهای اروپایی در پی در اختیار گرفتن مدیریت کامل و انحصاری تنگه هرمز هستند. چنین هدفی نه از منظر موازین حقوق بین الملل امکان پذیر است و نه با واقعیت های موازنه قدرت هم خوانی دارد. آنچه اروپا به صورت جدی دنبال می کند، بیشتر تثبیت جایگاه و تضمین سهم خود در ترتیبات امنیتی آینده منطقه است. واقعیت غیرقابل انکار این است که اتحادیه اروپا در سال های اخیر، از جریان تصمیم گیری در پرونده های مهم خاورمیانه تا حد زیادی کنار گذاشته شده است.

وی در تشریح دلایل این کاهش نفوذ توضیح داد: عواملی نظیر جنگ اوکراین، تعمیق شکاف های داخلی در قاره سبز، کاهش تمرکز استراتژیک آمریکا بر خاورمیانه و همچنین ورود قدرتمندانه بازیگران جدیدی مانند چین، سبب شده تا وزن ژئوپلیتیکی اروپا به شدت کاهش یابد. در چنین شرایطی، مداخله در هر پرونده مهم منطقه ای برای اروپا به مثابه یک فرصت است تا ثابت کند هنوز بخشی جدایی ناپذیر از معادلات بین المللی است.

مجلسی با اشاره به تغییر رویکرد کشورهای خاورمیانه افزود: آنچه شاید در محاسبات برخی بازیگران اروپایی کمتر مورد توجه قرار می گیرد، این واقعیت میدانی است که خاورمیانه امروز، دیگر همان خاورمیانه منفعل دهه های گذشته نیست. کشورهای منطقه، به رغم تمامی اختلاف های سیاسی، امروز بیش از گذشته به ضرورت گفت وگوهای درون منطقه ای و کاستن از وابستگی امنیتی خود به قدرت های فرامنطقه ای پی برده اند. حتی آن دسته از دولت هایی که روابط بسیار نزدیکی با غرب دارند، به وضوح تمایل دارند نقش فعال تری در مدیریت امنیت پیرامون خود ایفا کنند.

این دیپلمات پیشین ادامه داد: از سوی دیگر، قدرت های نوظهوری مانند چین توانسته اند بدون نیاز به حضور نظامی گسترده، نقش سیاسی و اقتصادی خود را در منطقه به شکلی چشمگیر افزایش دهند. برآیند تمامی این تحولات نشان می دهد که الگوی سنتی مداخله قدرت های غربی، دیگر به سادگی در این جغرافیا قابل تکرار نیست.

این کارشناس مسائل بین الملل، با تأکید بر اینکه بیانیه سه کشور اروپایی را نباید به عنوان زنگ آغاز یک رویارویی تازه تفسیر کرد، گفت: همان گونه که نباید این بیانیه را صرفاً یک اقدام تبلیغاتی تلقی نمود، نباید آن را نشانه یک درگیری قریب الوقوع دانست. این بیانیه، در واقع نشانه یک رقابت آرام و زیرپوستی بر سر تعریف نظم آینده خلیج فارس است؛ نظمی که هنوز قواعد آن تثبیت نشده است. در این دوران گذار، هر بازیگر می کوشد پیش از بسته شدن این پرونده استراتژیک، جایگاه خود را در آن مشخص کند.

وی در پایان، راهبرد مطلوب برای دستگاه دیپلماسی را این گونه ترسیم کرد: برای ایران نیز بهترین راهبرد، پرهیز از واکنش های احساسی و تمرکز بر استمرار دیپلماسی فعال است. تقویت همه جانبه همکاری ها با همسایگان و بهره گیری از ظرفیت های حقوق بین الملل، مؤثرترین مسیر برای حفظ منافع ملی است. هر اندازه که معماری امنیت خلیج فارس بیشتر بر پایه همکاری کشورهای منطقه استوار شود، امکان و بهانه توجیه حضور قدرت های فرامنطقه ای نیز به همان نسبت کاهش خواهد یافت.

منبع: فرارو