بازار خودروی ایران در سال‌های اخیر به یکی از پیچیده‌ترین و غیرقابل پیش‌بینی‌ترین بخش‌های اقتصاد کشور تبدیل شده است؛ بازاری که دیگر نمی‌توان آن را صرفاً با معیارهای کلاسیک عرضه و تقاضا تحلیل کرد و رفتار آن بیش از هر عامل اقتصادی، تحت تأثیر متغیرهای سیاسی، تحولات ارزی، تصمیم‌های دولتی و فضای روانی حاکم بر جامعه قرار گرفته است. در چنین شرایطی، خودرو از یک کالای مصرفی یا سرمایه‌ای خارج شده و به شاخصی حساس از انتظارات تورمی و چشم‌انداز سیاسی کشور بدل شده است؛ شاخصی که با هر خبر، شایعه یا سیگنال سیاسی، واکنشی سریع و گاه هیجانی نشان می‌دهد.

در وضعیت کنونی، رکود عمیق یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های بازار خودرو به شمار می‌رود. کاهش محسوس قدرت خرید خانوارها، افزایش هزینه‌های زندگی و فاصله چشمگیر میان قیمت خودرو و درآمد عمومی، موجب شده است بخش بزرگی از تقاضای واقعی از بازار خارج شود. بسیاری از مصرف‌کنندگان که پیش‌تر خودرو را نیاز ضروری می‌دانستند، امروز ناچارند خرید خود را به تعویق بیندازند و منتظر روشن‌تر شدن آینده اقتصادی بمانند. این انتظار جمعی، به کاهش معاملات انجامیده و بازار را وارد دوره‌ای از سکون کرده است؛ سکونی که با وجود افت تقاضا، به کاهش قیمت‌ها منجر نشده و همین مسئله، تناقض اصلی بازار خودرو را شکل داده است.

یکی از پرسش‌های اساسی این روزهای بازار خودرو آن است که چرا با وجود رکود شدید، قیمت‌ها همچنان در سطحی بالا تثبیت شده‌اند. پاسخ این پرسش را باید در ساختار چندلایه قیمت‌گذاری خودرو در ایران جست‌وجو کرد. بخشی از قیمت خودرو مستقیماً به نرخ ارز و هزینه‌های واردات قطعات وابسته است و بخش دیگر، حاصل انحصار در تولید داخلی و محدودیت رقابت واقعی میان خودروسازان است. این ترکیب باعث شده است حتی در دوره‌هایی که معاملات کاهش می‌یابد، فشار کاهشی مؤثری بر قیمت‌ها وارد نشود و بازار در وضعیتی ناپایدار و نامتعادل باقی بماند.

نرخ ارز در ایران نه‌تنها یک متغیر اقتصادی، بلکه یک عامل روانی قدرتمند در بازار خودرو محسوب می‌شود. کوچک‌ترین تغییر یا حتی انتظار تغییر در نرخ دلار، می‌تواند موجی از افزایش یا توقف معاملات را در بازار خودرو ایجاد کند. در فضایی که اقتصاد با نااطمینانی مزمن مواجه است، فعالان بازار بیش از آن‌که به داده‌های واقعی توجه کنند، به پیش‌بینی‌ها و تحلیل‌های سیاسی روز تکیه دارند. همین موضوع باعث شده است بازار خودرو به شدت هیجانی شود و واکنش‌های آن گاه بیش از حد واقعیات اقتصادی باشد.

در کنار متغیرهای بیرونی، سیاست‌های داخلی دولت در حوزه واردات، تولید و تعرفه‌ها نقش مهمی در تعیین مسیر بازار خودرو دارند. ابهام در سیاست‌های وارداتی، محدودیت در تخصیص ارز و تغییرات پی‌درپی مقررات، نه‌تنها نتوانسته است به تعادل بازار کمک کند، بلکه فضای بی‌اعتمادی را تشدید کرده است. در شرایطی که واردات خودرو می‌تواند به افزایش رقابت و تعدیل قیمت‌ها منجر شود، نبود یک سیاست پایدار و شفاف، این ابزار را به عاملی کم‌اثر تبدیل کرده است. از سوی دیگر، تولید داخلی نیز به دلیل مشکلات ساختاری، هزینه‌های بالا و محدودیت‌های فناورانه، توان پاسخ‌گویی کامل به نیاز بازار را ندارد.

آینده بازار خودرو بیش از هر زمان دیگری به سرنوشت مذاکرات سیاسی و روابط بین‌المللی گره خورده است. تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که هرگونه گشایش سیاسی، به کاهش انتظارات تورمی، آرامش در بازار ارز و در نهایت، ثبات یا افت نسبی قیمت خودرو منجر می‌شود. در مقابل، تشدید تنش‌ها و تداوم فضای تحریمی، بلافاصله خود را در افزایش قیمت‌ها و تعمیق رکود بازار نشان می‌دهد. به همین دلیل، بازار خودرو به نوعی پیش‌نگر تحولات سیاسی تبدیل شده و فعالان آن با دقتی وسواس‌گونه اخبار مذاکرات را دنبال می‌کنند.

برآیند شرایط فعلی نشان می‌دهد که در کوتاه‌مدت، بازار خودرو همچنان با نوسان و رکود نسبی همراه خواهد بود. نبود سیگنال‌های قوی از ثبات سیاسی و اقتصادی، اجازه خروج سریع از این وضعیت را نمی‌دهد. با این حال، در صورت بهبود روابط خارجی و ثبات نسبی نرخ ارز، می‌توان به آرامش تدریجی بازار و تعدیل قیمت‌ها امیدوار بود. در نقطه مقابل، ادامه محدودیت‌های ارزی و فضای تحریمی، ممکن است بازار را وارد فاز تازه‌ای از افزایش قیمت همراه با رکود سنگین‌تر کند؛ وضعیتی که بیشترین آسیب آن متوجه مصرف‌کننده نهایی خواهد بود.

بابک صدرایی، کارشناس صنعت خودرو، با اشاره به شرایط کنونی تأکید می‌کند که بازار خودرو از چارچوب نظم اقتصادی خارج شده و اخبار سیاسی و اقتصادی بیشترین نقش را در نوسانات آن دارند. به گفته او، همان‌گونه که نرخ دلار به شدت از تحولات سیاسی تأثیر می‌پذیرد، بازار خودرو نیز با هر خبر یا تغییر در این حوزه واکنش نشان می‌دهد و در شرایط تحریم، حتی کوچک‌ترین اتفاق می‌تواند قیمت‌ها را جابه‌جا کند. این وضعیت نشان‌دهنده فاصله بازار از ثبات و پیش‌بینی‌پذیری است.

صدرایی معتقد است برای تحلیل بازار خودرو باید دو عامل را به‌صورت هم‌زمان در نظر گرفت. عامل نخست، متغیرهای بیرونی شامل فضای سیاسی و نتایج مذاکرات است و عامل دوم، تصمیم‌های داخلی در زمینه قوانین، تعرفه‌های گمرکی و میزان واردات خودرو از کلاس‌های مختلف. به باور او، ترکیب این دو عامل مسیر اصلی بازار را تعیین می‌کند و نادیده گرفتن هر یک، تحلیل را ناقص خواهد کرد.

این کارشناس صنعت خودرو با اشاره به رفتار خریداران می‌گوید در شرایط کنونی، تصمیم‌گیری نیازمند صبر و درک صحیح از متغیرهاست؛ اما معمولاً در چنین فضایی، خریدار امروز برنده فرداست، مگر آن‌که یک اتفاق سیاسی بزرگ روند کلی بازار را به‌طور اساسی تغییر دهد. به اعتقاد او، با توجه به شرایط فعلی، افرادی که اکنون اقدام به خرید خودرو می‌کنند، در صورت افزایش احتمالی قیمت‌ها در آینده، از مزیت بیشتری برخوردار خواهند بود؛ هرچند این تحلیل نیز به شدت وابسته به تحولات سیاسی پیش‌رو است.

بازار خودرو ایران امروز به صحنه‌ای از انتظار و تردید تبدیل شده است؛ بازاری که در آن نه خریدار، نه فروشنده و نه حتی تولیدکننده، تصویر روشنی از آینده ندارند. تصمیم‌ها بیش از آن‌که بر پایه منطق اقتصادی اتخاذ شوند، حاصل نگرانی‌ها، تحلیل‌های سیاسی و واکنش به اخبار روز هستند. تا زمانی که تکلیف متغیرهای کلیدی همچون مذاکرات، سیاست‌های ارزی و رویکرد دولت در حوزه واردات و تولید مشخص نشود، این بازار همچنان در وضعیت ناپایدار باقی خواهد ماند. آینده بازار خودرو، بیش از هر چیز، در گرو تصمیم‌های کلان و ثباتی است که می‌تواند اقتصاد کشور را از فضای هیجانی به مسیر قابل پیش‌بینی بازگرداند.