به نقل از ایسنا،سیاوش آریا، پژوهشگر و کنشگر میراث فرهنگی در این باره گفت: چشم انداز یا همان حریم بصری و حریم درجه یک چهارتاقی ساسانی ایچ اِستهبان با ساخت وسازهای غیرقانونی باغ داران بومی شکسته شد تا بار دیگر بیننده زیر پا گذاشتن قانون و ضابطه های میراث فرهنگی باشیم.

به گفته او، چهارتاقی ایچ شهرستان اِستهبان یکی از یادگارهای ساسانیان است که در درون دره ای زیبا و پوشیده از درختان است و با همراهی آبی که از کاریزها (قنات) سرچشمه می گیرد، چشم اندازی دل انگیز و شادی افزا را در قاب طبیعت به وجود آورده است. دره یا تنگه ای که به چهارتاقی ساسانی و دیگر یادمان های تاریخی راه می یابد سراسر پوشیده از درختان میوه به ویژه انار و بادام و انگور است. جوی آبی از میانه دره یا تنگه گذر می کند که چشم انداز زیبایی را به جای گذاشته است. گرداگرد منطقه را کوه های سر به آسمان کشیده، فرا گرفته و آن را به پناهگاهی امن و کمتر دست خورده تبدیل کرده است. سازه های دستکَند آبی به جا مانده از ساسانیان در سینه های کوه ها نمایان است که در روزگار سلجوقیان و دوران اسلامی، بازسازی شده و به چهل برکه مشهور است. در دوران زندیه و قاجاریه آسیاب و آب انبارهایی در درون دره ایجاد شده و منطقه ای تاریخی ـ فرهنگی ارزشمند و یگانه ای را به یادگار گذاشته است.

این کنشگر میراث فرهنگی ادامه داد: با همه ارزش و اهمیتی که این منطقه دارد و دارای آثار تاریخی و ملی پرشماری است، یادمان های تاریخی آن به حال خود رها شده و مورد بی مهری مسئولان فرهنگی شهری و استانی به ویژه متولی اصلی آن، یعنی اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی فارس قرار گرفته است. همچنین به تازگی و در بازدید میدانی دیده شد برخی از باغ داران بومی برای ساخت وسازهای غیرقانونی در حریم درجه یک چهارتاقی ساسانی و دیگر یادگارهای تاریخی ملی موجود در تنگه، اقدام کرده اند؛ ساخت وسازهایی که چشم انداز یا همان حریم بصری منطقه را خَدشه دار کرده و قانون و ضابطه های میراث فرهنگی را زیر پا گذاشته و تخلف به شمار می آید و جا دارد هرچه زودتر مسئولان میراث فرهنگی استان به موضوع ورود کرده و از ادامه ساخت وسازها پیشگیری کنند.

آریا افزود: با این همه، بر پایه مسئولیت اجتماعی خویش موضوع ساخت وسازها را به آگاهی معاونت اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان رسانده و خواستار پیگیری و پیشگیری از آن ها شدم.

او اظهار کرد: بی گمان یکی از مهم ترین چالش های چهارتاقی ساسانی ایچ استهبان، مرمت های غیراصولی و کارشناسی نشده در یک دهه پیش است که به ساختار یادگار ساسانیان آسیب های جدی رسانده و ریخت و فرم آن را به هم ریخته است. مرمت های شلخته و فله ای که گنبد چهارتاقی را تغییر شکل داده و فریاد کارشناسان میراث فرهنگی را در همان زمان بلند کرده بود. همچنین مرمت های درهم و برهم و شلخته ای که در درون چهارتاقی ساسانی در گذشته صورت گرفته، افزون بر چشم انداز زشت و زننده ای که برجای گذاشته، سبب آسیب به یادمان ملی و تاریخی شده است. مرمت های فله ای و غیراصولی که بدون نظارت کارشناسان میراث فرهنگی و تنها با زد و بندها و روابط کاری انجام گرفته و نمادی از زیر پا گذاشتن ضابطه ها و قانون های خود وزارت میراث فرهنگی به شمار می آید. از سویی، یادگاری نویسی ها با رنگ در درون چهارتاقی چهره یادگار ساسانیان را خَدشه دار کرده و صحنه های زننده و زشتی را به نمایش گذاشته است.

این کنشگر میراث فرهنگی ادامه داد: از دیگر دشواری های یادگار ساسانیان در منطقه ایچ استهبان، آتش روشن کردن در کنار چهارتاقی و دیگر یادمان های تاریخی منطقه از سوی مسافران و بازدیدکنندگان و کوهنوردانی است که برای آسایش و تفریح به این منطقه زیبا و دل انگیز می آیند و خاکستر آتش را بدون جمع آوری رها کرده، بدون آن که بدانند امکان دارد خدای ناکرده به فاجعه ای تلخ تبدیل شود. همچنین وضعیت نگهداری و آسیب های سازه نامدار به مسجد سنگی در کنار چهارتاقی ساسانیان بی شمار است که باید در گزارشی جداگانه به آن پرداخت.

آریا گفت: این چهارتاقی یا آتشکده در زاویه شمالی جاده ورودی استهبان به ایچ در دره ای جای گرفته است. درِ ورودی چهارتاقی در زاویه جنوبی آن جای دارد و دارای گنبد و چهارستون بوده که در میان ستون ها چهار درگاه جای داشته است که هم اینک سه درگاه آن بسته شده (مسدود) است. در زاویه درگاه گوشه شمالی و خاوری (شرقی) دو پنجره جای دارد. کف این سازه نسبت به سطح زمین گودتر است و از همین روی در بخش ورودی آن چندین پلکان جای گرفته است. این چهارتاقی دارای چهار گوشواره است که تاق های ضربی گچی در آن وجود دارد. در میانه چهارتاقی حوضی جای دارد که به وسیله آب کاریزهای (قنات ها) واقع در درون تنگه، پر می شود. در جنوب باختری چهارتاقی در پایه سنگی کوه، تاقی تراشیده شده و ایوان بزرگی نیز درون سنگ در جلو آن ساخته شده است. در سال 603 مَهی (قمری) به فرمان امیرالحاجب در دیواره انتهایی ایوان آن، مهرابی ساخته و به مسجد تبدیل شده که به مسجد سنگی نامدار است.

او اضافه کرد: کارشناسان دیرینگی ایوان سنگی را با کاربری آیینی از آنِ اوایل دوره ساسانی می دانند که در میانه تا اواخر روزگار ساسانی، چهارتاقی یا همان آتشکده در کنار آن برپا شده است. همچنین پژوهشگران این چهارتاقی را مربوط به دودمان شبانکاره دانسته که در شهرستان های فیروزآباد - فراشبند و استهبان و... اقامت داشته اند.

به گفته سیاوش آریا، چهارتاقی ساسانی ایچ استهبان که روزگاری جایگاه نیایش آتش ورجاوند بوده، در تاریخ 5 دی ماه 1352 با شماره 957 به ثبت ملی رسیده است.

عکس های این گزارش جمعه 14 آذرماه 1404 گرفته شده است.